परिभाषेन्दुशेखरस्थपरिभाषाया अर्थविवरणम्

परिभाषेन्दुशेखरस्थपरिभाषाया अर्थविवरणम्

किञ्चित्प्रस्ताविकम्

येन विधिस्तदन्तस्य (अष्टा.१.१.७२) इति सूत्रार्थो भवति— विशेषणं तदन्तस्य सञ्ज्ञा स्यात् स्वस्य च रूपस्य। तेन प्रातिपदिकाधिकारो यत्र वर्तते तत्र प्रातिपदिकं विशेष्यं भवति, तत्तत् सूत्रे उच्चारितानुपूर्वीविशिष्टं प्रातिपदिकं च विशेषणं भवति। तथा सति सूत्रानुसारेण यद्यदानुपूर्वीविशिष्टं प्रातिपदिकं विशेषणीकृतम्, तत्र तस्य प्रातिपदिकस्य यत्कार्यं विहितं तत् तदानुपूर्वीविशिष्टान्तस्यापि भवति इति तदेव तदन्तविधेरर्थः। एवं प्रातिपदिकाधिकारे तदन्तविधिस्वीकाराद् अनपेक्षितस्थलेऽपि तदन्तविधेः प्रसक्तेः क्वचिद्दोषो जायते। अतः तद्दोषवारणाय तदन्तविधिनिषेधिका परिभाषा पठिता ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति इति। अनया परिभाषया तदन्तविधौ प्रसक्तो दोषः कथं परिह्रियते? कुत्र कुत्रास्याः प्रवृत्तिः? किं वात्र ज्ञापकम्? ज्ञापकस्य च किं फलम्? इत्यादिविचारा वक्ष्यन्ते।

परिभाषाया आवश्यकता—

येन विधिस्तदन्तस्य (अष्टा.१.१.७२) इति सूत्रेण विशेषणं तदन्तस्य सञ्ज्ञा स्याद् इत्युच्यते। एवं च गर्गादिभ्यो यञ् (अष्टा.४.१.१०५) इति सूत्रे प्रातिपदिकाधिकारः वर्तते, तेन येन विधिस्तदन्तस्य (अष्टा.१.१.७२) इति सूत्रबलात् प्रातिपदिकं विशेष्यीकृत्य सूत्रोपात्तानि गर्गादिप्रातिपदिकानि विशेषणीकृत्य यदा तदन्तविधिः क्रियते तदा सूत्रार्थ एवं भवति गर्गाद्यन्तप्रातिपदिकाद् यञ् स्याद् इति। तथा सति गर्गादिप्रातिपदिकेभ्यो विधीयमानो यञ्-प्रत्ययो गर्गाद्यन्तेभ्यः परमगर्गादिप्रातिपदिकेभ्योऽप्यतिप्रसक्तो भवेत्। अनेनानिष्टस्थलेऽपि सूत्रप्रवृत्तावनिष्टं रूपं निष्पद्येत। तच्च दोषाय भवति। अतस्तद्वारणाय तदन्तविधेर्निषेधिकेयं परिभाषारब्धा—

ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति

परिभाषार्थः—

अस्याः परिभाषाया अर्थो भवति यत्र सूत्रे यस्य प्रातिपदिकस्य विशिष्टरूपेण ग्रहणं कृतं तत्र विशेषणीभूतप्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्न भवति।

परिभाषार्थसमन्वयः—

प्रकृते गर्गादिभ्यो यञ् (अष्टा.४.१.१०५) इति सूत्रे गर्गादिभ्य इति विशिष्य गृहीतम्, अतः तेन विशेषणीभूतेन परमगर्ग इति प्रातिपदिकेन तदन्तविधेर्निषेधाद् गर्गादिभ्यो विधीयमानो यञ्-प्रत्ययो गर्गाद्यन्तात् परमगर्ग इति प्रातिपदिकान्न भवति।

परिभाषायाः मूलं तत्प्रवृत्तिस्थलं च—

परिभाषेयं समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः इति वार्तिकस्थसमासांशं विहाय शेषस्य प्रत्ययांशस्यानुवादमात्रम्। न त्वपूर्वा परिभाषा। अत एवेयं तत्रैव तदन्तविधेर्निषेधं करोति यत्र प्रत्ययविधिर्वर्तते। प्रत्ययविधिं विहायान्यस्मिन् विधौ कर्तव्ये इयं परिभाषा न प्रवर्तते। अतोऽन्यत्र तु तदन्तविधिर्भवत्येव।

प्रत्ययविधिस्थले प्रवृत्तौ प्रमाणम्—

तत्र येन विधिस्तदन्तस्य (अष्टा.१.१.७२) इति सूत्रभाष्ये प्रत्ययविधिभिन्नदीर्घविधौ तदन्तविधेः स्वसा परमस्वसा इत्याद्युदाहरणानि दत्तानि। अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षतृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम् (अष्टा.६.४.११) इत्युपधादीर्घविधायकसूत्रे स्वस्रादीनां प्रातिपदिकानां विशिष्य ग्रहणेऽपि गृह्यमाणेन स्वसृ इति प्रातिपदिकेन विशेषणीभूतेन यदि तदन्तविधिर्न स्यात् तर्हि स्वसृशब्दस्य विधीयमान उपधादीर्घः परमस्वसृशब्दस्य न स्यात्। एवञ्च प्रत्ययविधिभिन्नदीर्घविधौ तदन्तविधेः प्रवृत्तेरेव येन विधिस्तदन्तस्य (अष्टा.१.१.७२) इति सूत्रभाष्योक्तानि स्वसा परमस्वसा इत्याद्युदाहरणानि सङ्गतानि भवन्ति। एवञ्च यत्र प्रत्ययविधिः तत्र तदन्तविधिप्रतिषेधः। यत्र तु प्रत्ययविधिभिन्नविधिः तत्र न तदन्तविधिप्रतिषेधः। तेन प्रत्ययविधिभिन्नविधिस्थले तदन्तविधिर्भवत्येवेति फलितम्। प्रक्रियया इतोऽपि स्पष्टं भविष्यति।

अत्रेत्थं प्रक्रिया—

परमा चासौ स्वसा इति लौकिकविग्रहे परमा+सु स्वसृ+सु इत्यलौकिकविग्रहे सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः (अष्टा.२.१.६१) इति सूत्रेण कर्मधारयसमासे कृत्तद्धितसमासाश्च (अष्टा.१.२.४६) इति सूत्रेण प्रातिपदिकसञ्ज्ञायां सुपो धातुप्रातिपदिकयोः (अष्टा.२.४.७१) इति सूत्रेण सुब्लुकि परमा+स्वसृ इति जाते प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् (अष्टा.१.२.४३) इति सूत्रेण सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः (अष्टा.२.१.६१) इति समासविधायकसूत्रे परमशब्दस्य प्रथमान्ततया निर्दिष्टत्वात् तस्योपसर्जनसञ्ज्ञायाम्, उपसर्जनं पूर्वम् (अष्टा.२.२.३०) इति सूत्रेण परमाशब्दस्य पूर्वनिपाते, परमा+स्वसृ इति जाते स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु (अष्टा.६.३.३४) इति सूत्रेण परमाशब्दस्य पुंवद्भावे परम इति कृते परमस्वसृ इति समस्तात् समासत्वात् कृत्तद्धितसमासाश्च (अष्टा.१.२.४६) इति सूत्रेण पुनः प्रातिपदिकसञ्ज्ञायां प्रथमाविभक्तावेकवचनविवक्षायां स्वौजसमौट्छस्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् (अष्टा.४.१.१२) इति सूत्रेण सुप्रत्ययेऽनुबन्धलोपे परमस्वसृ+स् इति जाते ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः (अष्टा.७.३.११०) ङौ सर्वनामस्थाने च परे ऋदन्ताङ्गस्य गुणः स्याद् इत्यर्थकेन सूत्रेण परमस्वसृ इति ऋदन्ताङ्गस्य गुणे प्राप्ते ऋदुशनस्पुरदंसोऽनेहसां च (अष्टा.७.१.९४) इति सूत्रेण ऋदन्तानामुशनसादीनां चानङ् स्यादसम्बुद्धौ सौ परे इत्यर्थकेनात्र परमस्वसृशब्दस्य ऋकारस्यानङादेशेऽनुबन्धलोपे परमस्वस्+अन्+स् इति जाते अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षतृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम् (अष्टा.६.४.११) इति सूत्रेणासम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने परे उपधादीर्घः। एवञ्च परमस्वसान्+स् इति जाते हल्ङ्याभ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल् (अष्टा.६.१.६८) इति सूत्रेण सस्य लोपे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य (अष्टा.८.२.७) इत्यनेन नलोपे परमस्वसा इति सिद्ध्यति।

प्रत्ययविधिस्थले प्रवृत्तौ प्रमाणान्तरम्—

परिभाषेयं समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः इति वार्तिकस्थसमासांशं विहाय शेषस्य प्रत्ययांशस्यानुवादमात्रं न त्वपूर्ववचनम्। तथा स्वीकारादेव येन विधिस्तदन्तस्य (अष्टा.१.१.७२) इति सूत्रभाष्ये समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः इति तदन्तविधिनिषेधवचनमिव ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति इत्यस्याः परिभाषायाः पृथक्कथनं न कृतम्। यदीयं पूर्वोक्तवार्तिकस्यानुवादमात्रं न स्यात् तर्हि समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः इति निषेधवचनमिव ग्रहणवतेत्यादिनिषेधवचनमपि पृथक्तयावश्यं कृतं स्यात्। तस्मात् स्पष्टमिदं यद् वार्तिकस्य प्रत्ययांशस्यानुवादमात्रमिदं न त्वपूर्ववचनम्।

वार्तिकस्थप्रत्ययविधिनिषेधांशस्य परिभाषायाश्च समानविषयकत्वे प्रमाणम्—

एवं च समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः इति वार्तिकस्य प्रत्ययांशनिषेधः प्रकृतपरिभाषा च तत्तद्रूपेण गृहीतप्रातिपदिकसूत्रे एव प्रवर्तेते। गृहीतप्रातिपदिकसूत्रं नाम गृहीतं प्रातिपदिकं यस्मिन् तत् गृहीतप्रातिपदिकम्। अन्यपदार्थः सूत्रम्। गृहीतप्रातिपदिकं च तत्सूत्रं च गृहीतप्रातिपदिकसूत्रम्। गृहीतमित्युक्ते विशिष्टरूपेणोच्चारितमित्यर्थः। तेनैते उभे अपि समानविषयके एव। अर्थाद् वार्तिकस्थप्रत्ययविधिनिषेधः प्रकृतपरिभाषा च तत्रैव प्रवर्तते यत्र सूत्रे विशिष्य तत्तद्रूपेण प्रातिपदिकस्य ग्रहणं वर्तते। तत्रैव च वार्तिकस्थप्रत्ययविधिनिषेधस्य प्रकृतपरिभाषायाश्च प्रवृत्तिरित्युभयोः समानविषयकत्वं फलितम्। एवमेव उगिद्वर्णग्रहणवर्जम् इति निषेधोऽपि प्रत्ययांशानुवादक एव न त्वपूर्ववचनम्। इदं सर्वम् असमासे निष्कादिभ्यः इति सूत्रभाष्ये ध्वनितम्।

तत्रादौ प्रक्रियां जानीमः। निष्केण क्रीतं नैष्किकम् इत्यत्र निष्कशब्दात् असमासे निष्कादिभ्यः (अष्टा.५.१.२०) इति सूत्रेण ठकि तस्य ठस्येकः (अष्टा.७.३.५०) इत्यनेन इकादेशे, निष्क+इक इति जाते यचि भम् (अष्टा.१.४.१८) इति सूत्रेण भसञ्ज्ञायां यस्येति च (अष्टा.६.४.१४८) इति सूत्रेण निष्कशब्दस्यान्त्यस्याकारस्य लोपे निष्क्+इक इति जाते किति च (अष्टा.७.२.११८) इति सूत्रेणादिवृद्धौ नैष्किक इति जाते तद्धितान्तत्वात् कृत्तद्धितसमासाश्च (अष्टा.१.२.४६) इति सूत्रेण प्रातिपदिकसञ्ज्ञायां प्रथमाविभक्तावेकवचनविवक्षायां सुप्रत्यये नैष्किक+सु इति जाते अतोऽम् (अष्टा.७.१.२४) इति सूत्रेण सोरमादेशे अमि पूर्वः (अष्टा.६.१.१०३) इति सूत्रेण पूर्वरूपे नैष्किकम् इति सिद्धं भवति।

एवमेव परमनिष्केण क्रीतं परमनैष्किकम् इत्यत्र परमनिष्कशब्दात् प्राग्वतेष्ठञ् (अष्टा.५.१.१८) इति सूत्रेण ठञि तस्य ठस्येकः (अष्टा.७.३.५०) इत्यनेन इकादेशे, परमनिष्क+इक इति जाते यचि भम् (अष्टा.१.४.१८) इति सूत्रेण भसञ्ज्ञायां यस्येति च (अष्टा.६.४.१४८) इति सूत्रेण परमनिष्कशब्दस्यान्त्यस्याकारस्य लोपे परमनिष्क्+इक इति जाते तद्धितेष्वचामादेः (अष्टा.७.२.११७) इति प्राप्तामादिवृद्धिं बाधित्वा परिमाणान्तस्यासञ्ज्ञाशाणयोः (अष्टा.७.३.१७) इति सूत्रेणोत्तरपदवृद्धौ परमनैष्किक इति जाते तद्धितान्तत्वात् कृत्तद्धितसमासाश्च (अष्टा.१.२.४६) इति सूत्रेण प्रातिपदिकसञ्ज्ञायां प्रथमाविभक्तावेकवचनविवक्षायां सुप्रत्यये परमनैष्किक+सु इति जाते अतोऽम् (अष्टा.७.१.२४) इति सूत्रेण सोरमादेशे अमि पूर्वः (अष्टा.६.१.१०३) इति सूत्रेण पूर्वरूपे परमनैष्किकम् इति सिद्धं भवति।

समानविषयकत्वध्वननप्रकारः—

तत्र भाष्ये इत्थं विचारितं यत् असमासे निष्कादिभ्यः (अष्टा.५.१.२०) इत्यनेन निष्कादिभ्योऽसमासे ठक्-प्रत्ययो विधीयते आर्हीयेष्वर्थेषु, समासे तु ठञ् भवति। तत्र सूत्रे परमनिष्कशब्दाद् विशिष्टात् ठक्प्रत्ययवारणायात्र समासग्रहणमनावश्यकं यतः ग्रहणवता प्रातिपदिकेन इति परिभाषयात्र तदन्तविधिनिषेधो भविष्यति। तेन परमनिष्क इत्यादिसमासस्थले ठकः प्राप्तिरेव नास्ति। तस्मात् समासस्थले ठग्वारणाय कृतोऽसमासग्रहणं व्यर्थं सज्ज्ञापयति यद् प्राग्वतेष्ठञ् (अष्टा.५.१.१८) इत्यत्र तदन्तविधेर्निषेधो न भवतीति। ततः भाष्यकारेण नैतदस्ति प्रयोजनम्। ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते न च ठञ्विधौ काचित्प्रकृतिर्गृह्यते इति शङ्का कृता। अर्थात् ठञ्विधौ काचित्प्रकृतिः प्रातिपदिकं वा विशिष्टरूपेण न गृह्यते। तस्मात् तत्र ग्रहणवता इति निषेधस्य प्राप्तिरेव नास्ति। तर्हि ज्ञापनस्य किं फलमिति चेत् पूर्वोक्तशङ्कोत्तरम् इदं तर्हि प्रयोजनम्। आर्हादगोपुच्छसङ्ख्यापरिमाणाट्ठक् परमगोपुच्छेन क्रीतं पारमगोपुच्छिकम्। अत्र तदन्तविधिः सिद्धो भवति इति प्रयोजनान्तरं प्रदर्शितम्। यदि ग्रहणवता इति निषेध एव विशिष्य गृहीतप्रातिपदिकसूत्रे प्रवर्तते, समासप्रत्ययविधौ इति निषेधस्तु सर्वसाधारण्येन प्रवर्तते चेत् प्राग्वतेष्ठञ् (अष्टा.५.१.१८) इत्यत्र तदन्तविधिर्न स्यात्। तथा च तत्र तदन्तविधिसाधनायासमासग्रहणज्ञापकं सार्थकमेव भवति। तर्हि नैतदस्ति प्रयोजनम् इत्युक्त्या इदं तर्हि प्रयोजनम्। आर्हादगोपुच्छ इत्यादिप्रयोजनान्तरप्रदर्शनं भाष्यकारस्यासङ्गतमेव स्यात्। अनेनेदं सिद्धं भवति यद् ग्रहणवता इति निषेधस्येव समासप्रत्ययविधौ इति निषेधोऽपि प्रातिपदिकविशेषग्रहणे एव प्रवर्तते।

परिभाषाया ज्ञापकम्—

अस्याः परिभाषायाः ज्ञापकं भवति सपूर्वाच्च (अष्टा.५.२.८७) इति सूत्रम्। अन्यथा पूर्वादिनिः (अष्टा.५.२.८६) इत्यत्र तदन्तविधिना सिद्धं किं तेन।

आदौ सूत्रद्वयसम्बद्धां प्रक्रियां ज्ञात्वा पूर्वोक्तस्याशयं विवृणुमः।

पूर्वी— पूर्वं कृतमनेन इत्यर्थे पूर्वशब्दात् पूर्वादिनिः (अष्टा.५.२.८६) इति सूत्रेण इनिप्रत्यये पूर्व+इन् इति जाते यचि भम् (अष्टा.१.४.१८) इति सूत्रेण भसञ्ज्ञायां यस्येति च (अष्टा.६.४.१४८) इति सूत्रेण पूर्वशब्दस्यान्त्यस्याकारस्य लोपे पूर्व्+इन् इति जाते तद्धितान्तत्वात् कृत्तद्धितसमासाश्च (अष्टा.१.२.४६) इति सूत्रेण प्रातिपदिकसञ्ज्ञायां प्रथमाविभक्तावेकवचनविवक्षायां सुप्रत्यये पूर्विन्+स् इति जाते सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ (अष्टा.६.४.८) इति सूत्रेणोपधादीर्घे पूर्वीन्+स् इति जाते हल्ङ्याभ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल् (अष्टा.६.१.६८) इति सूत्रेण सस्य लोपे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य (अष्टा.८.२.७) इत्यनेन नलोपे पूर्वी इति सिद्ध्यति।

कृतपूर्वी कटम्— कटः पूर्वं कृतोऽनेनेत्यर्थे आदौ पूर्वमिति क्रियाविशेषणेन कृतशब्दस्य सुप्सुपा इति समासे कृतपूर्वशब्दात् सपूर्वाच्च (अष्टा.५.२.८७) इति सूत्रेण इनिप्रत्यये कृतपूर्व+इन् इति जाते यचि भम् (अष्टा.१.४.१८) इति सूत्रेण भसञ्ज्ञायां यस्येति च (अष्टा.६.४.१४८) इति सूत्रेण कृतपूर्वशब्दस्यान्त्यस्याकारस्य लोपे कृतपूर्व्+इन् इति जाते तद्धितान्तत्वात् कृत्तद्धितसमासाश्च (अष्टा.१.२.४६) इति सूत्रेण प्रातिपदिकसञ्ज्ञायां प्रथमाविभक्तावेकवचनविवक्षायां सुप्रत्यये कृतपूर्विन्+स् इति जाते सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ (अष्टा.६.४.८) इति सूत्रेणोपधादीर्घे पूर्वीन्+स् इति जाते हल्ङ्याभ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल् (अष्टा.६.१.६८) इति सूत्रेण सस्य लोपे नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य (अष्टा.८.२.७) इत्यनेन नलोपे कृतपूर्वी इति सिद्ध्यति।

एवञ्च प्रक्रियया स्पष्टं यत् पूर्वादिनिः (अष्टा.५.२.८६) इति सूत्रं कृतमनेन इत्यर्थे पूर्वशब्दाद् इनिप्रत्ययं विदधाति। सपूर्वाच्च इति सूत्रं तु विद्यमानपूर्वाद् नाम पूर्वशब्दान्ताद् इनिं विदधाति। अत्र पूर्वादिनिः (अष्टा.५.२.८६) इत्यत्र तदन्तविधिनैव कृतपूर्वशब्दाद् इनिः कर्तुं शक्यते। तर्हि पूर्वादिनिः (अष्टा.५.२.८६) इत्यनेनैव इनिप्रत्यये सिद्धे सपूर्वाच्च (अष्टा.५.२.८७) इति सूत्रं व्यर्थम्। एवं सूत्रमिदं व्यर्थं सत् परिभाषामिमां ज्ञापयति यद् ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति इति। यदेयं परिभाषा वर्तते तदा पूर्वादिनिः (अष्टा.५.२.८६) इति सूत्रे पूर्व इति प्रातिपदिकस्य विशिष्य ग्रहणात् तदन्तविधेरभावे कृतपूर्वशब्दाद् इनिर्न सिद्ध्यति। तदर्थं सपूर्वाच्च (अष्टा.५.२.८७) इति पृथक्सूत्रमावश्यकम्।

इदमत्र ज्ञातव्यम्— ज्ञापकं सर्वदा सोपानचतुष्टयेन युक्तं भवेत् चेदेव तद् ज्ञापकं सम्यगिव मन्यते। किं तत्सोपानचतुष्टयमित्युक्ते?

  • पुरतो वैयर्थ्यम्।
  • पश्चात् किञ्चिदर्थकल्पनम्।
  • स्वांशे चारितार्थ्यम्।
  • अन्यत्र फलम्।

इत्येतेषां प्रकृते समन्वयं पश्यामः। तथा हि— पूर्वादिनिः (अष्टा.५.२.८६) इत्यनेनैव कृतपूर्वशब्दाद् इनिप्रत्यये सिद्धे सपूर्वाच्च (अष्टा.५.२.८७) इति सूत्रं व्यर्थमिति पुरतो वैयर्थ्यम्। व्यर्थं सत् तत्सूत्रं ज्ञापयति = किञ्चिदर्थं कल्पयति यद् ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति इति। इत्थमेतादृशार्थकल्पनेन यदा यत्र सूत्रे पूर्वादिनिः (अष्टा.५.२.८६) इति सूत्रे विशिष्य प्रातिपदिकं गृहीतम् = पूर्व इति प्रातिपदिकं गृहीतम्, तत्र तदन्तविधिर्नास्तीति स्वीकारात् पूर्वान्तशब्दात् = कृतपूर्व इत्यस्माद् इनिर्न सिद्ध्यति। अतः सपूर्वाच्च (अष्टा.५.२.८७) इति सूत्रमपेक्षितं नाम स्वांशे चरितार्थम्। अन्यत्र फलं तु गर्गादिभ्यो यञ् (अष्टा.४.१.१०५) इति सूत्रे गर्ग इति प्रातिपदिकस्य विशिष्य ग्रहणाद् गर्गान्तात् परमगर्गशब्दाद् यञो वारणम्। इत्येतावता ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति इति परिभाषाविषयः समाप्तः।

 

लेखकः- मञ्जुनाथभट्टः

(कनिष्ठ संपादकः)

(श्रुतभवनसंशोधनकेन्द्रम्, पुण्यपत्तनम्)

श्रुतदीप मेगझीन (फरवरी 2019) अंक

सादर जय जिनेंद्र…।
श्रुतदीप रिसर्च फाऊंडेशन संचालित
श्रुतभवन संशोधन केंद्र, पुणे द्वारा प्रकाशित
श्रुतदीप मेगझीन (फरवरी 2019) अंक संलग्न है!
इसे पढकर अपने प्रतिभाव जरुर भेजें। 📝
धन्यवाद….। 🙏

श्रुतभवन की मुलाकात – आनंदाश्रम संशोधन संस्था

🙏सादर जय जिनेंद्र🙏

 

दि. 01/03/2019 शुक्रवार के दिन आनंदाश्रम संशोधन संस्था, पुणे द्वारा आयोजित हस्तलिखित कार्यशाला के
16 विद्यार्थी एवं प्रशिक्षक श्रुतभवन की मुलाकात हेतू पधारे।
पूज्य गुरूदेव का हस्तलिखितों का सूचीकरण, उसकी विशेषताएँ एवं महत्त्व
इस विषय पर अभ्यासपूर्ण व्याख्यान हुआ।
इस प्रसंग पर पाणिनी प्रतिष्ठान की अध्यक्षा एवं आनंद आश्रम संस्था, पुणे के विश्वस्त डॉ. सरोजा भाटेजी उपस्थित थे।
उन्होंने अपने अभिप्राय में कहा – 📝
परम पूज्य गणिवर वैराग्यरतिविजयजी महाराज के नेतृत्व में शुरु हुआ यह श्रुतभवन  पुणे का वैभव है।
इस नगरी की विद्यानगरी इस ख्याति को और उँचे स्तर पर लानेवाली यह संस्था एक आदर्श संस्था है।
इसी प्रारूप को लेकर अन्य जगह पर ऐसे भवनों का निर्माण होगा तो हस्तलिखितों की धरोहर और संपन्न होगी।
यहाँ का काम देखकर बहुत प्रसन्नता हुई।
हृदय से शुभेच्छा!!  – डॉ. सरोजा भाटे
WhatsApp Image 2019-03-02 at 12.56.19 PM (1) WhatsApp Image 2019-03-02 at 12.56.19 PM (2) WhatsApp Image 2019-03-02 at 12.56.19 PM (3) WhatsApp Image 2019-03-02 at 12.56.19 PM

ક્ષમાપનાની સપ્તપદી – વૈરાગ્યરતિવિજય

સંસારમાં આપણે સહુ કોઇને કોઇ વ્યક્તિ દ્વારા ઘવાયા છીએ. કોઇનું વર્તન આપણને ડંખે છે તો કોઇના શબ્દો આપણને પીડે છે. પરિવારના વડિલ વગર કારણે ઠપકો આપે છે. ભાગીદાર પૈસાની ગોલમાલ કરે છે. પતિ કે પત્ની આપણી નબળાઇનો ગેરફાયદો ઉઠાવે છે. પડોશી ઝગડો કરે છે. આવું બને છે ત્યારે આપણી લાગણી ઘવાય છે. આપણે કોઇને કહી પણ શકતા નથી. મનમાં આ ઘા સંઘરીને રાખીએ છીએ. આપણે એમ સમજીએ છીએ કે મારો વારો આવશે ત્યારે હું એકએકની ખબર લઇશ. આ વારો આવે છે કે નહિ તેની તો ખબર નથી પણ વારાની રાહ જોવામાં આપણે આપણું બહુ મોટું નુકસાન કરીએ છીએ. બદલો લેવાની ભાવના નકારાત્મક છે. નકારાત્મક ભાવનાને સાચવી રાખવા માટે મનને નકારાત્મક બનાવવું પડે છે. બીજાનું ખરાબ કરવા માટે તમે ખરાબ વિચારને સાચવી રાખો છો પણ એ વિચાર સક્રિય કે સફળ થાય તે પહેલા તમારાં મનને ઘણું ખરાબ કરી ચૂક્યો હોય છે. નકારાત્મક ભાવના જેટલો વધુ સમય મનમાં રહે તેટલું વધુ નુકસાન થાય છે.

બે વિદ્યાર્થી વચ્ચે ઝગડો  થયો. શિક્ષકે બન્નેને એકબીજાની માફી માંગવા કહ્યું પરંતુ વિદ્યાર્થી માન્યા નહિ. બીજા દિવસે શિક્ષક વર્ગમાં પથ્થર લઇને આવ્યા. એક વિદ્યાર્થીને કહ્યું- આ પથ્થર ઉપાડ. વિદ્યાર્થીએ પથ્થર ઉપાડ્યો. શિક્ષકે કહ્યું-વજન કેટલું છે? વિદ્યાર્થીએ કહ્યું- કંઇ ખાસ નથી. શિક્ષકે કહ્યું- હવે થોડીવાર આમ જ પથ્થર લઇને ઊભો રહે. વિદ્યાર્થી ઊભો રહ્યો. થોડીવાર પછી શિક્ષકે પૂછ્યું-હવે કેટલું વજન લાગે છે? વિદ્યાર્થીએ કહ્યું- પહેલા કરતાં વધારે. શિક્ષકે કહ્યું- અર્ધો કલાક આમ જ પથ્થર લઇને ઊભો રહે. થોડીવારમાં વિદ્યાર્થી અકળાઇ ગયો. તેણે શિક્ષકને કહ્યું- હવે વધુ સમય પથ્થર ઉપાડી નહિ શકાય. શિક્ષકે કહ્યું- કેમ ? પથ્થરનું વજન વધી ગયું? વિદ્યાર્થીએ કહ્યું-ના, પણ મને વધારે લાગે છે. શિક્ષકે કહ્યું- આ જ ગણિત મનને પણ લાગુ પડે છે. નકારાત્મક ભાવના પથ્થર જેવી છે. તે જેટલો વધુ સમય મનમાં રહે તેટલી વધુ વજનદાર લાગે છે.

દરેક માણસ સારું અને સુખી જીવન જીવવા ઇચ્છે છે. બીજાએ આપેલી પીડાનો બોજ ઉપાડીને ફર્યા કરીશું તો ક્યારેય સુખી થઇ શકીશું નહિ. મારે સારું જીવન જીવવું છે એવો નિર્ણય પાકો હોય તો તમારી સાથે થયેલા દુર્વ્યવહારોને જતા કરવાની આદત કેળવવી રહી. આ આદત કેળવશો તો જ તમે તમારા જીવનમાં સારી વાતો માટે જગ્યા કરી શકશો. એક સત્ય હંમેશા યાદ રાખશો પ્રશ્ન એ નથી કે ભૂલ કોની છે, પ્રશ્ન એ છે કે જિંદગી કોની છે. પીડા કરતા જિંદગી મહત્ત્વની છે આ વાત સમજાઇ જશે તો ક્ષમાપનાનું મહત્ત્વ સમજાવવાની જરુર નહીં રહે. જે માણસ પોતાનું દુઃખ, પોતાની પીડા, પોતાનું અપમાન યાદ રાખે છે તે બહુ મોટી કિંમત ચૂકવે છે. મનમાં ઉઠતી દુઃખ, પીડા, અપમાન કે બદલાની આગ આપણો કબજો લઇ લે છે. ચોવીસ કલાક એ જ વિચારો ચાલ્યા કરે છે. આ નકારાત્મક લાગણીઓ આપણને કઠપુતળી બની નચાવ્યા કરે છે. તેની અસરમાં આપણે ખોટા, અવાસ્તવિક નિર્ણય લઇએ છીએ. તેનાથી નુકસાન જ થાય છે. કદાચ બદલો લેવામાં સફળતા મળી જાય તો પણ હાથમાં કંઇ જ આવતું નથી.

સામા પક્ષે ક્ષમાપનાના ફાયદા પાર વિનાના છે. ક્ષમાપનાની સાથે જ શાંતિ આવે છે, નવી આશા જન્મે છે, અનુમોદનાના ભાવ જન્મે છે. ક્ષમાપનાથી તમારી દૃષ્ટિએ ગુનેગાર વ્યક્તિ પ્રત્યે સમજણ, સહાનુભૂતિ અને કરુણા જન્મે છે. દવાથી બગડેલું સ્વાસ્થ્ય સુધરે છે તો ક્ષમાપનાથી બગડેલા સંબંધ સુધરે છે. ક્ષમાપનાથી ચિંતા, તણાવ અને વિરોધ ઘટે છે. ક્ષમાપનાથી અવસાદ (ડિપ્રેશન) ઓછો થાય છે. ક્ષમાપનાથી વ્યસનોની પરાધીનતામાંથી બહાર આવવામાં મદદ મળે છે. ક્ષમાપનાથી માનસિક અને આધ્યાત્મિક ભૂમિકા મજબૂત બને છે.

ક્ષમાપના એટલે મનમાં જાગેલા ગુસ્સાને થૂંકી નાંખવો, બદલો લેવાના વિચારને જતો કરવો. તમને જે વાતનું ખોટું લાગ્યું હોય તે વાત અનાયાસે તમારા જીવનનો એક ભાગ બની જાય છે. તમે ધારો તો પણ પૂર્ણપણે તેનાથી મુક્ત નથી થઇ શકતા. ક્ષમાપના તમારા મનમાં જામી ગયેલી તે વાતની પકડને ઢીલી કરી નાંખે છે અને તમારું ધ્યાન જીવનના અન્ય સકારાત્મક ભાગ પર કેંદ્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. જગજિતસિંહની ગઝલની નઝ્મ છે.

શહદ મીલતા હૈ જિંદગીકા થોડા થોડા, જાનેવાલે કે લિએ દિલ નહિ તોડા કરતે

હાથ છૂટે ભી તો રિશ્તે નહીં છોડા કરતે.

ક્ષમાપના એટલે અણબનાવમાં અટવાયેલી પોતાની શક્તિને મુક્ત કરવી અને જૂના ઘાને રૂઝવવા.

ક્ષમાપના એટલે જૂના જખમ ભૂલીને આગળ વધવું.

ક્ષમાપના એટલે ગુસ્સાને સ્થાને પ્રેમ અને પ્રસન્નતાની પસંદગી.

તૂટી ગયેલી રેકૉર્ડને કોઇ વારંવાર વગાડવું પસંદ કરતું નથી. આપણે આપણા જૂના ઘાને જેટલી વાર યાદ કરીએ છીએ તેટલી વાર તેના વિચારો મગજમાં કર્કશ અવાજે વાગ્યા જ કરે છે. ક્ષમાપના તૂટી ગયેલી રેકૉર્ડને બંદ કરવાની સ્વિચ છે.

ક્ષમાપનાનો ભાવ મનમાં જાગતાં જ એ પ્રતીતિ (રિયલાઇઝેશન) થાય છે.

ધંધામાં નુકસાની કરનાર માણસ કે ભાગીદારને છૂટા કરીએ છીએ તેમ ક્ષમાપના એટલે આપણને નુકસાન કરતા ક્રોધ અને વૈરને છૂટા કરવા.

ક્ષમાપનાનો અર્થ એ નથી કે તમે સામેની વ્યક્તિની ભૂલ પ્રત્યે આંખમીંચામણા કરો છો. સામેની વ્યક્તિની ખોટી વાતને ટેકો આપો છો કે બચાવ કરો છો. મનમાંથી, વચનમાંથી અને વ્યવહારમાંથી અંગત ક્રોધની લાગણીની બાદબાકી કરીને સામેની વ્યક્તિની ભૂલ સમજવી કે બતાવવી તે વિરોધ છે. ક્ષમાપના ભૂલ પ્રત્યેની સજાગતામાંથી ક્રોધની લાગણીની બાદબાકી કરવાનું કહે છે.

ક્ષમાપના કરવી સહેલી નથી. સૉરી, માફ કરજો, ભૂલ થઇ ગઇ, મિચ્છા મિ દુક્કડં જેવા શબ્દો બોલી જવા સહેલા છે. મનથી ક્ષમાપના કરવી અઘરી છે. પોતાની ભૂલોની માફી માંગવા માટે અને બીજાની ભૂલોને માફ કરવા માટે માનસિક તૈયારી કરવી પડે છે. આપણું મન માફી માંગવા કે માફ કરવા જલ્દી તૈયાર થતું નથી. જીવન, પરિવર્તનની પ્રક્રિયા છે અને ક્ષમાપના પરિવર્તનની પ્રક્રિયા પ્રત્યેની આપણી પ્રતિબદ્ધતા (કમિટમેંટ) છે. આ પ્રતિબદ્ધતા આપણે જ કેળવવી પડશે. ખરેખર જીવન બદલવું હોય તો પરિવર્તનનો પ્રારંભ કરવો પડશે. આ માટે નીચે સૂચનો આપ્યા છે.તેનો વિચાર કરી અમલમાં મૂકી જૂઓ. કામ થઇ જશે.

જીવનમાં ક્ષમાપનાની કિંમત અને મહત્ત્વ નક્કી કરો. તેને માટે સમયમર્યાદા બાંધો. જેમ કે-એક મહિનામાં ક્ષમાપનાનું મારા જીવનમાં સહુથી મહત્ત્વનું સ્થાન હશે. એક મહિનામાં હું ક્ષમાપના કરી જ લઇશ.

જ્યારે તમને કોઇનું વર્તન ખરાબ જણાયું કે કોઇના શબ્દોથી ખોટું લાગ્યું તે વખતની પરિસ્થિતિનો વિચાર કરો. તમે તે વખતે કેવું વર્ત્યા હતા? તમે શું માનીને ખોટું લગાડ્યું અને હકિકત શું હતી? તે વખતની પરિસ્થિતિ અને તમારું વર્તન આ બન્નેની તમારા જીવન પર, તમારી તબિયત પર, તમારી સારપ પર શું અસર થઇ? આ વિષે શાંતિથી વિચારો. તમને તમારી ભૂલ કે નબળાઇનો અહેસાસ થશે. આપણી ભૂલનો અહેસાસ મનને માફી માંગવા તરત તૈયાર કરે છે.

આટલો વિચાર કરીને તમને એમ લાગે કે મારું મન માફી માંગવા તૈયાર છે તો જેની સાથે મનદુઃખ થયું હોય તે વ્યક્તિની ક્ષમાપના કરવા તૈયાર થાઓ.

તમે કોઇની હેરાનગતીનો ભોગ બન્યા છો આ ભૂમિકામાંથી બહાર આવી જાવ. તમને પડેલી તકલીફનું કારણ બનેલ વ્યક્તિ કે સંજોગ તમારા મન પર સવાર થઇ ગયા છે. તેની ગુલામીમાંથી બહાર નીકળો. તમે જેવા જૂના અણબનાવને જતો કરશો તે જ ક્ષણથી તમારો જીવન પ્રત્યેનો અભિગમ બદલાઇ જશે. પછી તમે એ નહીં જૂઓ કે મને કેટલાં, ક્યા અને કેવા દુઃખ આવ્યાં. મને કોણે અને કેવી રીતે હેરાન કર્યો. તમને પ્રેમ અને સમજણની દૃષ્ટિએ જીવનને મૂલવશો.

 ક્ષમાપનાની સપ્તપદી

(૧) સહુથી પહેલા જેમના કારણે તમે હેરાન થયા છો એવું તમને લાગે છે તેવી દરેક વ્યક્તિના નામ એક કાગળ પર લખો. તેમણે તમારી સાથે શું કર્યું અને તે કેમ યોગ્ય ન હતું તેની નોંધ બનાવો. આ નોંધ તમને તમારી જાત વિષે તમારી લાગણી વિષે ઘણી સ્પષ્ટતા આપશે.

(૨) એ વાતનો પ્રામાણિકતાપૂર્વક સ્વીકાર કરો કે-આ ઘટના બની અને મને તેનાથી દુઃખ થયું.

(૩) દુઃખમાંથી બહાર આવવાનો દૃઢ નિશ્ચય કરો.

(૪) એ વાત ખાસ યાદ રાખો કે તમને કોઇપણ વાતનું દુઃખ થાય છે તેનું કારણ કોઇ વ્યક્તિ કે સંજોગ નથી પણ વ્યક્તિ કે સંજોગ વિષે તમે જે વિચારો છો તે વિચારો જ તમને દુઃખી કરે છે. તમારા મનમાં ચાલતા વિચારો પર તમારો કાબુ છે. તમે સંજોગોને ન બદલી શકો પણ વિચારોને બદલી શકો છો.

(૫) જ્યારે તમને એવું લાગે કે ભૂતકાળની ઘટના તમને પરેશાન કરી કહી છે ત્યારે તેની અસર શરીરને ન થાય તે માટે તણાવવિસર્જનના ઉપાય અજમાવો. જેમ કે ઉંડા શ્વાસ લો, સંગીત સાંભળો, કુદરતનું સાન્નિધ્ય માણો.

(૬) મનમાં સતત ભૂતકાળની ઘટનાના વિચાર ચાલતા હોય તો તેમાંથી બહાર આવવા તમને શું શું સારું મળ્યું છે તેના વિચાર કરતા રહો. જ્યાં સુધી સારું ન લાગે ત્યાં સુધી સતત આ વિચાર ચાલુ રાખો.

(૭) તમારા મનની શક્તિ નકારાત્મક ભાવનાઓમાં વેડફાઇ રહી છે. તેને બદલે તમારા મનની શક્તિનો તમે જીવનમાં પામવા ધારેલા લક્ષ્ય માટે ઉપયોગ કરો.

એ સમજી લો કે ક્ષમાપના તમારી વ્યર્થ જતી શક્તિને બચાવવાનો ઉત્તમ માર્ગ છે.

(સાભાર-LIFE 365 27/5/2016)

संगीत कला – प्रस्तुति

કળા માનવજીવનનું અને વ્યવહારનું મહત્ત્વનું અંગ છે. કળાનો સીધો સંબંધ માનવીના ભાવાત્મક સ્તર સાથે છે. દરેક કળા મહત્ત્વપૂર્ણ તત્ત્વ પર આધારિત હોય છે. જ્યારે કોઇ એક કળાને શાસ્ત્રીય રૂપ આપવામાં આવે ત્યારે તેને માટે નિયમો નક્કી કરવામાં આવે છે જે કળાનો મુખ્ય આધાર બને છે.

શાસ્ત્રોમાં ચોસઠ કળાનો ઉલ્લેખ છે. તેમાં લલિત કળાઓ માનવની કોમળ ભાવનાઓનું પ્રતીક છે. કાવ્યકળા, સંગીતકળા, ચિત્રકળા, મૂર્તિકળા અને શિલ્પકળા આ પાંચ લલિત કળાઓ છે.

સંગીત કળાની રસાનુભૂતિ અલૌકિક અને વિલક્ષણ હોય છે. તેનો અનુભવ થઇ શકે છે પરંતુ તેને શબ્દોમાં વર્ણવી શકાતી નથી. કળા અને સૌંદર્ય એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. કેમ કે કળામાં રસ અને આનંદ હોય છે. મધુરતા અને કોમળતા સૌંદર્યના મૂળ તત્ત્વો છે. કળા દ્વારા તે અભિવ્યક્ત થાય છે. સાહિત્ય શાસ્ત્રમાં રસ પ્રસિદ્ધ છે. સંગીતમાં રાગ પ્રધાન છે. અને રાગ રસસ્વરૂપ છે.[१] રસ વિના કોઇ પણ પદાર્થની પ્રવૃત્તિ થતી નથી.[२] સંગીતનો રસ દરેકને આકર્ષે છે.[३] સંગીત બુદ્ધિનો નહી હૃદયનો વિષય છે.

વિભાવ, અનુભાવ અને વ્યભિચારી ભાવ દ્વારા રસની નિષ્પત્તિ થાય છે. સ્થાયિભાવોના સ્પર્શ દ્વારા ચેતનાની સૂક્ષ્મ કે સ્થૂલ અભિવ્યક્તિ જ કળા બને છે. સંગીત દ્વારા રસની અને સૌંદર્યની અનુભૂતિ પ્રભાવી રીતે થાય છે માટે સંગીત શ્રેષ્ઠ કળા છે. રવીંદ્રનાથ ટાગોર કહે છે— કળા સૌંદર્યનું પ્રતીક છે. આત્માની પુકાર છે. કળા આત્માની અભિવ્યક્તિ છે. રવીંદ્રનાથ ટાગોર કહે છે— સંગીત, કળાનું પાવન સ્વરૂપ છે. તેથી સંગીત સૌંદર્યની સાક્ષાત્ અભિવ્યક્તિ છે.સારા કવિઓ સંગીતના માધ્યમે વિશ્વને અભિવ્યક્ત કરવા ચાહે છે.[४] પાબ્લો કૅસલ કહે છે— હૃદયને સુંદર અને કાવ્યાત્મક પદાર્થની અનુભૂતિ કરાવવા સંગીત એક પાવન માધ્યમ છે.[५]

गीतं नृत्यं च वाद्यं च त्रयं सङ्गीतमुच्यते।

સંગીત શબ્દની શાસ્ત્રીય પરિભાષા પ્રમાણે ગીત, નૃત્ય અને વાદ્ય આ ત્રણ એકત્ર થાય ત્યારે સંગીત નીપજે છે. અહીં ગીત સ્વરૂપ અંગ સંગીત તરીકે અભિપ્રેત છે. ગીતનો મહિમા ગાતા સંગીતરત્નાકરમાં શાર્ઙ્ગદેવ કહે છે—

વિષયના રસથી અજ્ઞાત ઘોડિયામાં સૂતેલો રડતો બાળક પણ ગીત સાંભળીને ખુશ થાય છે.

વનમાં ફરતું હરણનું બચ્ચું પણ ગીત સાંભળવામાં મગ્ન બનીને પોતાના પ્રાણ આપી દે છે.

તે ગીતનો મહિમા કોણ કહી શકે? ગીત ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષનું એકમાત્ર સાધન છે.[६]

ગીતમાં રાગ પ્રધાન છે. જે શબ્દ સ્વર અને વર્ણથી વિભૂષિત થઇને લોકોના મનને રંજિત કરે તે રાગ. આ રાગની વ્યાખ્યા છે.[७]

સંગીત મનોવિજ્ઞાન

સંગીત માનસિક રોગોની દવા છે. વિશ્વભરમાં આ વિષે પ્રયોગ થયા છે એનાથી એ સાબિત થયું છે કે મનોરોગી, નાનાં બાળક, ગર્ભવતી માતા, પશુઓ અને વૃક્ષો પર સંગીતનો ધીમો પણ સકારાત્મક પ્રભાવ પડે છે. ચિકિત્સકો સંગીતને એક આવશ્યક ચિકિત્સા પદ્ધતિ રૂપે સ્વીકારતા અચકાય છે પરંતુ મોટા ભાગના નિષ્ણાત ડૉક્ટરોનું એમ માનવું છે કે- સંગીત નસો પરનો તણાવ દૂર કરવામાં સહાયક થાય છે અને મનની નકારાત્મકતા દૂર કરે છે. આથી સંગીતનો હવે વૈકલ્પિક ચિકિત્સા રૂપે ઉપયોગ થઇ રહ્યો છે.

મન પર સંગીતનો ગાઢ પ્રભાવ પડે છે. મન મનુષ્યનાં વ્યક્તિત્વનું અભિન્ન અંગ છે. મનુષ્યના સુખ-દુઃખનો આધાર મન છે. મનુષ્યની ઉપલબ્ધિઓનો સ્રોત મન છે. મનુષ્યની તમામ આંતરિક ક્રિયાઓનો ઉદ્ગમ મનમાં થાય છે. મનોવિજ્ઞાનીઓ એમ માને છે કે- મનુષ્યના વ્યવહારનો એંશી ટકા હિસ્સો અવચેતન મન દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. મનુષ્યના સકારાત્મક કે નકારાત્મક  વિચાર અવચેતન મનમાં રહે છે. અવચેતન મનમાં રહેલા વિચાર મનુષ્યના સફળતા કે નિષ્ફળતા વિષેના આત્મવિશ્વાસને દૃઢ અથવા નિર્બળ કરે છે. શરીરની જેમ મન પણ થાક અનુભવે છે.નકારાત્મક વિચારો દ્વારા મનને અત્યધિક શ્રમ પડે છે. મન થાકી જાય છે. શરીરની જેમ થાકેલાં મનને પણ ખોરાકની જરુર પડે છે. સંગીત મનનો ખોરાક છે. સંગીત દ્વારા મનને વિપુલ પ્રમાણમાં સકારાત્મક ઊર્જા મળે છે. સંગીતથી મન પુષ્ટ અને સમૃદ્ધ બને છે. મનુષ્યનું માનસિક સંતુલન ત્રણ ગુણો પર આધારિત છે— આનંદ, એકાગ્રતા અને આસ્થા. સંગીત આ ત્રણ ગુણોને પ્રભાવિત કરે છે. ઉપર કહ્યું તેમ સંગીત વર્ણવિન્યાસરૂપ છે. સૂરીલા સ્વર ધરાવતા ધ્વનિતરંગો કાનમાં પડે ત્યારે તેના સ્પંદનથી જ્ઞાનતંતુ પ્રભાવિત થાય છે. આ મધુર સ્પંદનો મગજમાં આનંદદાયક સંવેદના ઉત્પન્ન કરે છે. આનંદદાયક સંવેદનામાં મનને એકાગ્ર કરવાની શક્તિ છે. વિક્ષિપ્ત મન જ ચંચળ હોય છે. એકાગ્ર મન શરીરને વિપુલ પ્રમાણમાં સકારાત્મક ઊર્જા પૂરી પાડે છે. તેથી વિચારો સકારાત્મક બને છે. સકારાત્મક વિચારોથી આસ્થા ખીલે છે. સંગીત ધ્યાનનું પ્રવેશદ્વાર છે અને ધ્યાન ધર્મનું પ્રવેશદ્વાર છે. આમ સંગીત મનુષ્યનાં (માનસિક સંતુલનને) મનદુરસ્ત બનાવી રાખવામાં બહુ ઉપયોગી છે.

સંગીત મનુષ્યનાં મગજમાં એવા તરંગ ઉત્પન્ન કરે છે જેનાથી માનસિક શાંતિ મળે છે. સંગીત સાંભળવાથી ચિંતા, ગભરામણ, ચિડિયાપણું, ક્રોધ, આવેશ જેવા લક્ષણ ધરાવતા દરદીને ઘણો આરામ મળે છે. સંગીત અવસાદ (ડિપ્રેશન)થી બચાવે છે. ચિકિત્સકોના કહેવા મુજબ સંગીત તણાવ (સ્ટ્રેસ) દૂર કરી કાર્યક્ષમતા વધારે છે. હવે ડૉક્ટરો પોતાની એકાગ્રતા અને કાર્યક્ષમતા વધારવા ઑપરેશન થિયેટરમાં પોતાને ગમતા સંગીતની ધૂન સાંભળે છે. ડૉક્ટરોનું માનવું છે કે-સંગીતના ઉપયોગથી ઑપરેશનની સફળતાનો દર વધે છે. સંગીતના પ્રયોગથી શારીરિક બિમારી દૂર થતી જોવા મળે છે. આથી જ સંગીતને રોગ નિવારક વૈકલ્પિક ચિકિત્સા પદ્ધતિ (ઑલ્ટરનેટિવ થેરપી) રૂપે જોવામાં આવે છે. દવાની સાથે સંગીત ચિકિત્સા (મ્યૂઝિક થૅરપી)નો પ્રયોગ કરવાથી અપેક્ષિત પરિણામ પ્રાપ્ત થયા છે. પ્રયોગ દ્વારા સંગીતના લાભ સિદ્ધ થયા છે. એક, સંગીત સાંભળવાથી તણાવ ઓછો થાય છે. બે, સંગીત સાંભળવાથી એકાગ્રતા વધે છે. ત્રણ, સંગીત સાંભળવાથી યાદશક્તિ વધે છે. ચાર, લોહીનું દબાણ (બ્લડપ્રેશર) કાબૂમાં રહે છે. પાંચ, શરીરનું અને મનનું ઉતાવળીયાણું ઘટે છે. છ, સ્વભાવગત ચિડિયાપણું ઓછું થાય છે.

માનવેતર સૃષ્ટિ પર સંગીતનો પ્રભાવ

સંગીતસમ્રાટ તાનસેન જે બાગમાં બેસીને ગાતા ત્યાં કળીઓ ખીલીને ફૂલ બની જતી. સંગીતની અદ્ભુત શક્તિ વૃક્ષોને પણ પ્રભાવિત કરે છે. સંગીતની સ્વરલહરીઓ વૃક્ષનાં નાડીતંત્રમાં હલચલ પેદા કરે છે તેમ જ ન્યુક્લીયસનું સંચાલન કરે છે. તેનાથી વૃક્ષોનો વિકાસ અને વૃદ્ધિ થાય છે. સંગીતથી વૃક્ષ-વનસ્પતિ ઝડપથી પલ્લવિત થાય છે.

વનસ્પતિ પર સંગીતની શું અસર થાય છે એ તપાસવા જગદીશચંદ્ર બૉઝે પંડિતજી શ્રી ૐકારનાથ ઠાકુરને પોતાની પ્રયોગશાળામાં આમંત્રિત કર્યા. વનસ્પતિને યંત્રો લગાવવામાં આવ્યા. પંડિતજીએ તેની સમક્ષ ભૈરવી ગાઇ.ગાયન પછી વનસ્પતિમાં નવી ચમક આવી હતી. તે યંત્રમાં નોંધાયું એટલું જ નહિ ત્યાં ઉપસ્થિત લોકોએ પણ જોયું. મધુર સ્વર સાંભળીને વનસ્પતિના પ્રૉટોપ્લાઝ્મ કોષમાં રહેલું ક્લોરોપ્લાસ્ટ વિચલિત અને ગતિમાન થાય છે.

દક્ષિણની અન્નામલાઇ યુનિવર્સિટીમાં કેટલાક છોડ ઉપર સંગીતની અસરનો પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો. તેનો નિષ્કર્ષ એ આવ્યો કે –સંગીત સાંભળવાથી છોડની વૃદ્ધિ સવાઇ ગતિએ થઇ. અમેરિકાની વિસ્કોન્સીન પરગણામાં આર્થરલાકર નામના ખેડૂતે ફૂલોના છોડ પર વાદ્ય-સંગીતની અસરનો પ્રયોગ કર્યો. તેનાથી ફૂલો જલ્દી ખીલતાં અને વધુ સમય તાજાં રહેતાં. ભારતમાં ડૉ. ટી. એન. સિંહ નામના વૈજ્ઞાનિકે સંગીતના ઉપયોગથી સરસવ, ચણા, ઘઉં, શેરડી, ચોખા, જેવા ધાન્ય, ફળ અને બીજના પાકમાં વૃદ્ધિ થાય છે તેવું તારણ કાઢ્યું. રોજ ત્રીસ મિનીટ સુધી ઉચ્ચ અને તીવ્ર ધ્વનિતરંગ ધરાવતા સંગીતથી પાકમાં વૃદ્ધિ થાય છે.

માત્ર વનસ્પતિ પર જ નહિ પરંતુ પશુઓ પર પણ સંગીતની અસર થાય છે. પશુઓ પણ સંગીતનો રસ માણે છે.[८] ફ્રાંસના પ્રાણિશાસ્ત્રી વાસ્તોવ આન્દ્રેએ ગલચર, સ્થલચર અને ખેચર પ્રાણિઓ પર વિભિન્ન ધ્વનિપ્રવાહ ધરાવતી સ્વરલહરીઓની શું અસર થાય છે તે તપાસવા તેમ જ તેમની પ્રતિક્રિયા શઉં હોય છે તેનું ગહન સંશોધન કર્યું. તેનો નિષ્કર્ષ એ આપ્યો કે – સંગીત દરેક જીવના મગજ અને નાડીસંસ્થાન પર આશ્ચર્યજનક પ્રભાવ પાડે છે. સંગીત જો તેમની પ્રકૃતિ અને મનઃસ્થિતિને અનુરૂપ હોય તો તેમને માનસિક પ્રસન્નતા અને ઉત્સાહ પ્રાપ્ત થાય છે. વિદેશની કેટલીક ગૌશાળાઓમાં ગાયને દોહવાના સમયે સંગીત સંભળાવવામાં આવે છે. તેથી ગાય દૂધ વધુ આપે છે.

સંગીતમાં ચમત્કારી શક્તિ છે. સંગીતનો પ્રભાવ કેવળ મનુષ્યો પર નહિ પરંતુ પશુ પક્ષી અને વૃક્ષ-વેલ પર પણ પડે છે. સંગીત માત્ર મનોરંજનનું સાધન તરીકે નહિ પરંતુ રોગ નિવારક ચિકિત્સા પદ્ધતિ રૂપે પણ જોવાય છે.અમેરિકા, કેનેડા, ઑસ્ટ્રૅલિયા જેવા વિકસિત દેશોમાં મ્યૂઝિક થૅરપી સેંટર તેના ઉદાહરણ છે.

સંગીતના લાભ

૧) સંગીત વ્યક્તિત્વના સર્વાંગીણ વિકાસમાં સહાયક છે. સંગીત સૃજનાત્મક શક્તિ (ક્રિએટિવિટી)નો વિકાસ કરે છે.

૨) સંગીત અભિવ્યક્તિનું ઉત્તમ માધ્યમ છે. સંગીત હૃદયના ભાવને વહેતા કરી શકે છે, સશક્ત રીતે રજૂ કરી શકે છે

૩) સંગીત માનસિક વિકાસમાં સહાયક છે. આ વાત પ્લેટોએ હજારો વર્ષ પહેલા જાણી લીધી હતી. ‘સંગીત આત્માનું સૌંદર્ય છે. સંગીત માનસિક વ્યાધિનું ઔષધ છે. સંગીત આત્માનો ખોરાક છે.’ પ્લેટોએ પોતાના પાઠ્યક્રમમાં સંગીતને મુખ્ય સ્થાન આપ્યું હતું. તેનું માનવું હતું કે- આત્માનો પરિષ્કાર કરવા સંગીતનું શિક્ષણ અનિવાર્ય છે.

૪) સંગીતથી બૌદ્ધિક વિકાસ થાય છે. સંગીત એક જટિલ, શાસ્ત્રીય અને ટેકનિકલ વિષય છે. સંગીત પુસ્તકની વિદ્યા નથી, કર્ણવિદ્યા છે. સંગીત શીખવા માટે આંખ, કાન અને સ્પર્શ આ ત્રણે ઇંદ્રિયોના સહિયારા પ્રયાસની જરુર રહે છે. આ ત્રણે ઇંદ્રિયો વચ્ચેનું સાયુજ્ય સંગીત દ્વારા સધાય છે. સંગીત દ્વારા ચિંતન શક્તિ વધે છે, ચિત્તની એકાગ્રતા વધે છે.

૫) સંગીત શારીરિક વિકાસમાં સહાયક છે. સંગીતથી ફેફસાને વ્યાયામ મળે છે. પ્રાણાયામના જેટલા લાભ છે તે બધા જ સંગીતથી મળે છે.

૬) સંગીત સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને વૈશ્વિક વિકાસમાં સહાયક છે. સંગીત કેવળ મનોરંજનનું સાધન નથી. સંગીત પરસ્સરને જોડે છે. સંગીતથી મૈત્રીની સરિતા પ્રવાહિત થાય છે. સંગીત સમાજને શીલ, વિનય, સંયમ અને નિયમના પાઠ શીખવે છે. સંગીત તમામ ભૌગોલિક અને રાજનૈતિક સીમાઓને પાર કરીને એકતાની ભાવનાનું નિર્માણ કરે છે. ()

જે બાળકો નાનપણમાં સંગીત શીખે છે તેઓ આગળ જઇને ઘણા વિષયોના જાણકાર બની શકે છે. સંગીત બાળકોમાં મહેનત (Hard work), અભ્યાસ (Practice) અને શિસ્ત(Discipline) લાવે છે. સંગીત ગુરુમુખી વિદ્યા છે. બીજી વિદ્યાઓ કદાચ ગુરુ વિના પુસ્તકની સહાયતાથી શીખી શકાય પણ સંગીત સાંભળીને જ શીખી શકાય છે. સંગીતની દુનિયામાં કહેવાય છે—તાનસેન બનવા માટે કાનસેન બનવું પડે છે. સંગીત બાળકોને સારા શ્રોતા બનાવે છે. સંગીતથી બાળકોનો આત્મવિશ્વાસ વધે છે. (LIFE 365 6/2/2016)

સંગીત અને અધ્યાત્મ

ભારતીય સંસ્કૃતિ અધ્યાત્મ પ્રધાન છે તેથી ભારતીય કળાઓનું ઉદ્દેશ્ય પણ અધ્યાત્મથી સંલગ્ન છે. કળાનું અંતિમ લક્ષ્ય સંસારથી પર થઇ મુક્તિ પામવાનું છે. દરેક કળાનો ઉદ્દેશ પરમ આનંદની પ્રાપ્તિ છે. આનંદની પ્રાપ્તિ કેવળ રચનાકારને નહિ પરંતુ શ્રોતા અને દર્શકને પણ થવી જોઇએ. જે કળા અધ્યાત્મને પોષે તે જ સાચી કળા છે. અધ્યાત્મ વિનાની કળા નિમ્ન કોટિની ગણાઇ છે. જે કળાની વિશ્રાંતિ ભોગમાં થતી હોય તે કળા નથી. જેના દ્વારા આત્મા પરમ આનંદમાં લીન બને તે સાચી કળા છે.[९] કળાની ગહરાઇનો સાધક કલાકાર નિર્દ્વન્દ્વ દશાનો અનુભવ કરે છે. પરમ આનંદમાં લીન બને છે. રવીંદ્રનાથ ટાગોર કહે છે— સંગીત દ્વારા જ મને એ બોધ થયો કે મુક્તિ મારી છે. હું એ મુક્તિનો અનુભવ કરી શકું છું. સંગીતના માધ્યમે હું દેહ અને મનથી બહુ દૂર ચાલ્યો જઉં છું. મારાપણું ભૂલી જઉં છું. સંગીત સહજપણે મને લૌકિક બંધનોથી ઉપર ઉઠાવે છે. હું ત્યાં પહોંચી જઉં છું જ્યાં પરમ તત્ત્વની અનુભૂતિ થાય છે.[१०]

અષ્ટાપદ પર્વત ઉપર ભગવાન સમક્ષ વીણા વગાડતા રાવણ એવી ઉચ્ચ દશામાં પહોંચી ગયા જે કેવળ તીર્થંકરના આત્માને જ પ્રાપ્ત થઇ શકે. સંગીતમાં તીર્થંકરનામકર્મ ઉપાર્જિત કરાવવાની તાકાત છે. શ્રી તીર્થંકર પરમાત્મા માલકંસ રાગમાં જ દેશના આપે છે તે પૂરવાર કરે છે કે સંગીત અને અધ્યાત્મનો ગાઢ સંબંધ છે.

ભારતીય સંસ્કૃતિ આદિકાળથી જ આધ્યાત્મિક અને ધાર્મિક સંસ્કારોથી યુક્ત રહી છે. ભારતીય સભ્યતામાં સંગીતનો જન્મ અને વિકાસ ભક્તિભાવનાથી થયો છે. ભારતીય સભ્યતામાં સંગીતને ભક્તિભાવનાનું શ્રેષ્ઠ માધ્યમ માનવામાં આવે છે.

સંગીત ક્ષેત્રે શ્રમણોનું પ્રદાન

જૈન શ્રમણો નિર્ગ્રંથ જીવન જીવે છે. રાગ પોષાય તેવા કાર્યથી તેઓ જાગૃતિપૂર્વક દૂર રહે છે. લોકરંજન માટે ગવાતું સંગીત શૃંગાર પ્રધાન હોવાથી તેઓ તેને વર્જ્ય ગણે તે સહજ છે. જૈન શ્રમણોએ વીતરાગતા પોષાય તે માટે સંગીતના ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પ્રદાન કર્યું છે.

જૈન શ્રમણો દ્વારા રચિત આઠ જેટલા સંગીતગ્રંથોની નોંધ મળે છે.

૧) સંગીતસમયસાર : આના કર્તા શ્રી પાર્શ્વચંદ્ર નામના દિગંબર મુનિ છે. તેની રચના વિક્રમની તેરમી સદીમાં થઇ છે. આ ગ્રંથ ત્રિવેંદ્રમ સંસ્કૃત ગ્રંથમાલામાં છપાયો છે.

૨) સંગીતોપનિષદ્ : આના કર્તા આ.શ્રી રાજશેખરસૂરિજીના શિષ્ય વાચનાચાર્ય શ્રી સુધાકળશ છે. તેની રચના વિક્રમ સંવત્ ૧૩૮૦માં થઇ છે. આ ગ્રંથ સયાજીરાવ ગાયકવાડ ઑરીએંટલ સીરીઝમાં છપાયો છે.

૩) સંગીતોપનિષત્ સારોદ્ધાર : આના કર્તા પણ આ.શ્રી રાજશેખરસૂરિજીના શિષ્ય વાચનાચાર્ય શ્રી સુધાકળશ છે. તેની રચના વિક્રમ સંવત્ ૧૪૦૬માં થઇ છે. તે અમુદ્રિત જણાય છે. તેમાં ૬૧૦ શ્લોક છે. પૂ. મુ.શ્રી ચતુર વિ. મ.ના મતે સંગીતમકરંદ અને સંગીતપારિજાત કરતા આ ગ્રંથ મહત્ત્વનો છે.

૪) વીણાવાદન : આના કર્તા ઉપકેશ ગચ્છના આ.શ્રી દેવગુપ્તસૂરિજી છે. તેમને વીણા વગાડવી પ્રિય લાગતી. તે અમુદ્રિત જણાય છે.

૫) સંગીતમંડન : આના કર્તા જૈન ગૃહસ્થ મંડનમંત્રી છે. તેની રચના વિક્રમ સંવત્ ૧૪૯૦માં થઇ છે.

સંગીતદીપક, સંગીતરત્નાવલી અને સંગીતસહ પિંગલ આ ત્રણ ગ્રંથના નામ મળે છે પણ વિશેષ માહિતી મળતી નથી.

આ ગ્રંથો સંગીતના શાસ્ત્રીય પક્ષને પ્રસ્તુત કરે છે. આ ઉપરાંત જૂની ગુજરાતીમાં સાધારણ લોકો પણ સમજી શકે તેવી ભાષામાં આનુષંગિક રૂપે સંગીતની માહિતી પીરસતી કૃતિઓ પ્રચુર પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે. ઉદાહરણ તરીકે માંડવીના હસ્તપ્રત ભંડારમાં ૨૭૦મી હસ્તપ્રતમાં (પત્રાંક ૨૫-બ, પ્રતનામ-દેવભદ્રયશોભદ્રરાસ આદિ) છ પ્રકારના પદાર્થોના નિરૂપણ પ્રસંગે છ રાગ તથા છત્રીસ રાગિણીઓનું સામાન્ય વર્ણન જોવા મળે છે. અહીં મૂળ છ રાગના મહિના, ગાવાનો સમય, ક્યો રાગ ક્યારે ન ગાવો તેનું વર્ણન છે.

કોડાયના હસ્તપ્રત ભંડારમાં એક હસ્તપ્રત છે. ( ક્રમાંક-૧૦૮૨) તેમાં શ્રીસ્થૂલભદ્રજીના શીલનું મહિમાગાન છે. તેના કર્તા અંચલગચ્છના શ્રીજ્ઞાનસાગરજીમ છે.(સમય-અઢારમી સદી) આ કૃતિમાં સાહિત્યમાં વર્ણવેલા શૃંગાર વગેરે આઠ રસના ગીત આઠ શાસ્ત્રીય રાગમાં પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યાં છે. અહીં કવિએ શૃંગાર રસ માટે કેદાર રાગ, હાસ્ય રસ માટે ગોડી રાગ, કરુણ રસ માટે કાફી રાગ, રૌદ્ર રસ માટે મારુ રાગ, વીર રસ માટે આશાવરી રાગ, ભયાનક રસ માટે કેદાર રાગ, બીભત્સ રસ માટે બંગાલો રાગ, અદ્ભુત રસ માટે બિહાગડો રાગ અને શાંત રસ માટે ધનાશ્રી મિશ્ર મેવાડો રાગ પ્રયોજ્યા છે. આ કૃતિ પ્રાયઃ મુદ્રિત છે. સ્થૂલભદ્ર નવરસોના નામે આવી અન્ય કૃતિ મળે છે. તેના કર્તા ઉપા.શ્રી ઉદયરત્નવિ.મ. અને પં. શ્રીદીપવિજયજી મ. છે.

ઉજ્જૈનમાં આ.શ્રીચંદ્રસાગરસૂ.જ્ઞાનમંદિરમાં હસ્તપ્રતમાં ઓગણીસમી સદીમાં થયેલા લુંકાગચ્છના ગિરધર ઋષિના શિષ્ય સુખદેવજીએ રચેલ પદ્ય કૃતિઓની હસ્તપ્રત મળે છે. (ક્રમાંક-૨૨૧૨) તેમાં પ્રાતઃકાલીન શ્રીપાર્શ્વનાથ પ્રભુસ્તવન, પાર્શ્વદેવ ગાર્હસ્થ્યસ્તવન, પાર્શ્વજિન વસંતક્રીડાસ્તવન, પાર્શ્વજિન દીક્ષાપદ, પાર્શ્વજિન છદ્મસ્થપદ, પાર્શ્વજિન જ્ઞાનાવસ્થાપદ જેવી કૃતિઓ જોવા મળે છે.

ઉજ્જૈનમાં આ.શ્રીચંદ્રસાગરસૂ.જ્ઞાનમંદિરમાં તાનસેન રચિત રાગમાલા કવિત્ત નામની એક પત્રની પ્રત મળે છે. (ક્રમાંક-૩૧૬૦) અંતમાં જલાલુદ્દીનનો ઉલ્લેખ છે. આ કૃતિમાં રાગોના નામ દર્શાવ્યા છે.

રાગમાલા

ઇતિહાસ અનુસાર મુસ્લિમ આક્રાંતાઓ દ્વારા વિક્રમની બારમીથી સોળમી સદી સુધી શાસ્ત્રીય સંગીતની પરંપરાને ઘણા આઘાત પહોંચ્યા. બાદશાહ અકબરના સમયમાં શાસ્ત્રીય સંગીતનો વિકાસ થયો. વિક્રમની પંદર-સોળમી સદીમાં પુષ્ટિમાર્ગનો ઉદય થયો. આ વૈષ્ણવ સંપ્રદાયે સંગીતને માધ્યમ બનાવી ભક્તિમાર્ગનો પ્રસાર કર્યો. મહાપ્રભુ વલ્લભાચાર્યે નવધા ભક્તિમાં કીર્તનનો સમાવેશ કર્યો. પુષ્ટિમાર્ગીય સેવાવિધિમાં આઠ પ્રહરની ઝાંખી (આંગી)ને અનુરૂપ પદોનું ગાયન થતું. અષ્ટછાપના કવિઓ મહાન સંગીતજ્ઞ હતા. તેમાંના હરિદાસ પાસે તાનસેન શાસ્ત્રીય સંગીત શીખ્યા હતા. આ કવિગણે શ્રીકૃષ્ણની દિનચર્યા રાસ, હોળી જેવા પ્રસંગને અનુરૂપ પદો રચ્યા છે શાસ્ત્રીય સંગીત અને લોક સંગીત બન્ને પ્રકારના સંગીતમાં પદો અને ગીતો પ્રચલિત કર્યા. પુષ્ટિમાર્ગની અસરમાં ઘણા જૈનો વૈષ્ણવ થવા લાગ્યા. તે જોઇ ઉપા. શ્રી સકલચંદ્રજીમ., પંડિત શ્રી વીરવિજયજીમ., પંડિત શ્રી રૂપવિજયજીમ., પંડિત શ્રી પદ્મવિજયજીમ. વગેરે મુનિવૃંદે પૂજાઓ બનાવી. પૂજાની દેશી (એટલે ગાવાની ઢબ, તર્જ) લોક સંગીતમાં હતી તેથી જલદી લોકજીભે ચઢી ગઇ. તે સાથે જ શાસ્ત્રીય સંગીત આધારિત રચનાઓ પણ અગણિત થઇ પરંતુ દુર્ભાગ્યે તે પ્રચલિત ન થઇ. શ્રી આનંદઘનજી મ.ના પદો શાસ્ત્રીય રાગમાં છે પણ તે વિરક્તિ પ્રધાન હોવાથી તેમને સંગીતની દૃષ્ટિએ તેમને ન જોવાયા. આથી એક મિથ્યા અવધારણા પ્રચલિત થઇ કે જૈનો પાસે શાસ્ત્રીય સંગીત નથી. રાગમાલા ઉપનિષદ્ જોતા આ અવધારણા મિથ્યા સાબિત થાય છે.

આ સંગ્રહનું રાગમાલા ઉપનિષદ્ એ નામ પણ સાર્થક છે. કેમ કે રાગ ગુરુની પાસે બેસીને જ પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય (उप +नि + सद् ) છે. રાગકોશમાં ૧૪૩૮ રાગોનું વિવરણ મળે છે. તેમાંથી હાલ બસો રાગો જ પ્રચલિત છે. પચાસ કે સાઇઠ ગવાય છે. રાગમાલા ઉપનિષદ્-માં ૮૬ શાસ્ત્રીય રાગો ઉપલબ્ધ થાય છે.

રાગમાલા ઉપનિષદ્-નાં સંપાદન દ્વારા પરમ પૂજ્ય અધ્યાત્મયોગી આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય કલાપૂર્ણસૂરીશ્વરજી મ.સા.ના શિષ્યરત્ન પરમ પૂજ્ય પ્રશાંતમૂર્તિ આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય તીર્થભદ્રસૂરીશ્વરજી મ.સા. તથા તેમના શિષ્ય પરિવારે પ્રભુભક્તિ અને શ્રુતભક્તિની સાથે સંગીતની વિલુપ્ત થતી પરંપરાને પુનર્જીવન પ્રદાન કર્યું છે. સંપાદકનું કર્મ મરજીવા સમું છે. મરજીવો જાનના જોખમે શ્વાસ રોકીને સમંદરની ગહરાઇમાં જઇ મોતી ગોતી લાવે તેમ સંપાદક શ્રુતસાગરના તળિયે જઇ દુર્લભ શાસ્ત્ર શોધી સાધકોને સુલભ કરી આપે છે. સાધકો માટે કઠિન તપસ્યા સમું આ વ્રત આદરવા માટે તેમને અભિવંદન અને અભિનંદન.

 – પરમ ઉપકારી પરમ પૂજ્ય આચાર્યદેવ શ્રીમદ્

વિજય રામચંદ્રસૂરીશ્વરજી મહારાજાનો શિષ્ય

વૈરાગ્યરતિવિજય

[१] रसात्मकः रागः

[२] न हि रसादृते कश्चिदर्थः प्रवर्तते।

[३] सङ्गीतं कं न मोहयेत्?

[४] The art is all media of artistic self expression through the language of words, sounds, lines and colors Music is the purest form of arts and therefore the most direct expression of Beauty. There the true poets seek to express the universe in terms of Music. (Rabindra Nath Tagore, Sadhana London, 1961)

[५] Music is the divine way to tell beautiful, poetic things to the heart.

[६] अज्ञातविषयास्वादो बालः पर्यङ्किकां गतः। रुदन् गीतामृतं पीत्वा हर्षोत्कर्षं प्रपद्यते॥१.२८॥

वनेचरस्तृणाहारश्चित्रं मृगशिशुः पशुः। लुब्धो लुब्धकसङ्गीते यच्छति जीवितम् ॥१.२९॥

तस्य गीतस्य माहात्म्यं के प्रशंसितुमीशते। धर्मार्थकाममोक्षाणामिदमेवैकसाधनम्॥१.३०॥

[७] रञ्जकस्वरसन्दर्भो गीतमित्यभिधीयते। शार्ङ्गदेव

योऽयं ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः। रञ्जको जनचित्तानां स रागः कथितो बुधैः॥

[८] पशुर्वेत्ति पशुर्वेत्ति वेत्ति गानरसं फणी।

[९] विश्रान्तिर्यस्य सम्भोगे सा कला न कला मता। लीयते परमानन्दे ययात्मा सा परा कला॥

[१०] રવીંદ્ર સંગીત, શાંતિદેવ ઘોષ, વિશ્વભારતી ગ્રંથાલય, કોલકાતા

Article About Sanskrit Language

॥ऐँ॥

विदितमेव भवतां यदुत-समस्तेऽपि विश्वे भारतीया संस्कृतिः प्राचीनतमा प्रगततरा च अस्ति। भारते बौद्धिकसम्पदः विकासः सर्वाधिकः अवर्तत। जीवनस्य प्रत्येकस्मिन् विषये भारतीयैः विचारितम् अस्ति, लिखितमपि अस्ति। सुग्रथितविचारा एव युक्तिपुरःसराः प्रमाणपरीक्षिताः च शास्त्राणि इति उच्यन्ते। शास्त्रेषु एव भारतीयसंस्कृतेः आत्मा निहितः अस्ति। भारतीयप्रजायाः संस्कारपिण्डः शास्त्रैः निबद्धः अस्ति। शास्त्रे रक्षिते आचारः रक्षितः भवति, आचारे रक्षिते बुद्धिः रक्षिताः भवति, बुद्धौ रक्षितायां संस्काराः रक्षिताः भवन्ति, संस्कारेषु रक्षितेषु संस्कृतिः रक्षिता भवति।

कस्मात् कारणात् भारतीयशास्त्राणि अमूल्यानि सन्तीति निर्देष्टुम् उदाहरणम् एकं प्रस्तौमि।

ईसवीये १७५२ (एकपञ्चाशदधिके सप्तदशशत)तमे वर्षे एकेन आङ्ग्लमहानुभावेन कस्यचित् चीनीभाषायां निबद्धस्य पुस्तकस्य आङ्ग्लानुवादः कृतः। स च ‘The Economy of Human Life’ इति नाम्ना प्रकाशितः। अत्यन्तं लोकप्रियस्य अस्य पुस्तकस्य ईसवीये १८१२ (द्वादशाधिकाष्टशत)तमे वर्षे षष्ठिवर्षाभ्यन्तरतः एव पञ्चाशद् आवृत्तयः सञ्जाताः। फ्रेंच-जर्मन-इटालियन् इत्यादिषु युरोपीयभाषास्वपि तस्य अनुवादः सम्पन्नः।

अस्याः कृतेः मूलादर्शा पाण्डुलिपिः तिब्बतदेशीय ल्हासाप्रदेशे पौन्ताला नामके पर्वते वर्तमाने एकस्मिन् विशाले ग्रन्थागारे आसीत्। तत्कालीनानां चीनदेशीयानां विदुषां ध्यानं पैगोडास्थितिषु ग्रन्थेषु आकृष्टम्। चीनसम्राजा काउत्सौनामकः कश्चिद् गभीरः उच्चविचारकः च विद्वान् पत्रं दत्त्वा तत्र प्रेषितः। अनेन विदुषा षण्मासं यावद् ग्रन्थानां अभ्यासः कृतः। तेषु प्राचीनतमः एकः लेखः समुपलब्धः यः ब्राह्मीलिपौ (जिमनासोफिस्ट) लिखितः आसीत्। लामागुरवः अपि तं ग्रन्थं पठितुं शक्ताः न आसन्। काउत्सौविदुषा स ग्रन्थः अधीत्य चीनीभाषायां अनूदितः।

अस्य ग्रन्थस्य मूलकर्ता कः इति अद्यापि न निश्चितं तथापि येन अज्ञातेन आङ्ग्लविदुषा अस्य अनुवादः कृतः स अन्तःसाक्ष्यादिना अनुमिनोति यदयं ग्रन्थः केनचित् ‘ब्राह्मणडण्डामिस’ नाम्ना विदुषा कृत इति। काउत्सौविद्वानपि प्रायः एवं अभिप्रैति यत् ‘येन भावेन अयं ग्रन्थः निर्मितः तं दृष्ट्वा अयं अनुवादः नास्ति किन्तु मूलग्रन्थ एव अस्ति’।

अस्य आङ्गलानुवादः पुनः अनेकासु भाषासु अनूद्य प्रकाशं प्राप्तः। उर्दूभाषायां त्रयः अनुवादाः सन्ति। ‘हिदीक-तुल-अखलाक’ नाम्ना (ईसवीये१९१३) ‘निझामे-हयाते-इन्सानी’ नाम्ना, ‘तनजीम-उल-हायत’नाम्ना च। ‘नीतिनिर्झर’ नाम्ना हिंदीभाषायामपि वर्तते। ‘सदीओ पुराणुं शाणपण’ इति नाम्ना गुर्जरभाषायामपि वर्तते।

अस्मिन् शास्त्रे जीवनस्य प्रत्येकासु अवस्थासु उपयोगिन्यः मूल्यशिक्षाः वर्तन्ते। प्रेरणाप्रदमार्गदर्शिका (Motvational guide) सदृशोऽयं ग्रन्थः मूलतः भारतीयबौद्धिकसम्पदेव चीनीप्रवासीभिः तत्र नीता इत्यत्र न शङ्कालेशोऽपि। एवंविधानि लक्षाधिकानि विश्वस्य विकासे, विज्ञाने, व्यवहारे च उपयोगिनि शास्त्राणि भारतदेशे अधुना अपि वर्तन्ते।

तेषां भाषा ‘संस्कृतम्’ वर्तते। सा एव सर्वासां एव भाषानां मातृभाषाः इति अतः अस्माभिः विशेषं प्रयासं कृत्वा संस्कृतभाषायाः गौरवं पुनः संस्थापनीयम्।

अस्मिन् प्रयासे दत्तचित्ता संस्कृतभारती अनुमोदनार्हा अस्ति। तस्याः यशस्वितायै प्रार्थयन् सर्वेषामेव संस्कृतानुरागिणां शुभम् अभिलषन् च विरमति।

श्रुतभवनस्थः वैराग्यरतिविजयः। वैक्रमीये २०७१ तमे वर्षे पौषशुक्लद्वादशीतिथौ रविवासरे

મહોપાધ્યાય શ્રી સમયસુંદરજી

૧૭વી સદીના મહાકવિઓંમાં મહોપાધ્યાય પદધારક, સમય = સિદ્ધાન્ત (સ્વદર્શન અને પરદર્શન) ને સુંદર = મંજુલ/મનોહર રૂપમાં જન સાધારણ એવં વિદ્વત સમાજની આગળ રાખવાવાળા, સમય = કાલ તથા ક્ષેત્રોચિત સાહિત્યનું સર્જન કરીને સમયનો સુંદર = પ્રશસ્તતમ ઉપયોગ કરવાવાળા અન્વર્થક નામધારક મહામના મહર્ષિ સમયસુંદર ગણિ છે. એમની યોગ્યતા એવં બહુમુખી પ્રતિભાના સંબંધમાં વિશેષ ન કહેતા આ કહે તો કોઇ અત્યુક્તિ ન થશે કે કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચન્દ્રાચાર્ય પછી સૌ વિષયોંમાં મૌલિક સર્જનકાર તથા ટીકાકારના રૂપમાં વિપુલ સાહિત્યનું નિર્માણ કરનાર અન્ય કોઇ કદાચ જ થયો હશે સાથે જ આ પણ સત્ય છે કે આચાર્ય હેમચંદ્રની જેમજ વ્યાકરણ, સાહિત્ય, અલંકાર, ન્યાય, અનેકાર્થ, કોષ, છન્દ, દેશી ભાષા તથા સિદ્ધાંતશાસ્ત્રોંના પણ આ અસાધારણ વિદ્વાન હતા. સંગીતશાસ્ત્રના દૃષ્ટિથી એક અદ્ભુત કલાવિદ્ (કલાના જાનકાર) પણ હતા.

કવિની બહુમુખી પ્રતિભઆ અને અસાધારણ યોગ્યતાનો માપદંડ કરવાના પહેલા આ સમુચિત થશે કે એમના જીવન અને વ્યક્તિત્વનો સંક્ષિપ્ત પરિચય પ્રસ્તુત કરવામાં આવે-

જન્મ અને દીક્ષા- રાજસ્થાન પ્રદેશના સાઁચોર (સત્યપુર) માં એમનો જન્મ થયો હતો. એમના માતા-પિતા પોરવાલ જાતિના હતા. એમના માતાનું નામ લીલાદેવી અને પિતાનું નામ રૂપસી હતું. કવિનો જન્મ અજ્ઞાત છે પણ કવિરચિત ભાવશતકને આધાર માનીને મારા મતાનુસાર એમનો જન્મ સંવત્ ૧૬૧૦ ના લગભગ માની શકાય. એમને દીક્ષા કયા સંવતમાં લીધી એનો પણ કોઇ ઉલ્લેખ પ્રાપ્ત નથી. પરંતુ એમના જ શિષ્ય વાદી હર્ષનંદન પોતાના સમયસુંદર ગીતમાં ‘નવયૌવન ભર સંયમ સંગ્રહ્યો જી’ નો ઉલ્લેખ કર્યો છે તેથી એમનો દીક્ષા ગ્રહણ કાલ ૧૬૨૮ થી ૩૦ ના વચ્ચેનો માની શકાય. એમની દીક્ષા અકબર પ્રતિબોધક યુગપ્રધાન જિનજન્દ્રસૂરિએ પોતાના કરકમલોંથી પ્રદાન કરીને પોતાના પ્રથમ શિષ્ય સકલચન્દ્રગણિનો શિષ્ય બનાવ્યો હતો.અને મુનિપદ પ્રદાન કરીને સમયસુંદર નામ આપ્યું હતું. એમની શિક્ષા-દીક્ષા યુગપ્રધાન જિનચંદ્રસૂરિના જ શિષ્ય વાચક મહિમરાજ (જિનસિંહસૂરિ) અને સમયરાજોપાધ્યાયના નિદર્શનમાં જ થઈ હતી. અર્થાત્ આ બન્ને પણ સમયસુંદરજીના વિદ્યા ગુરુ હતા.

ગણિપદ- ભાવશતકની રચના પ્રશસ્તિમાં કવિએ પોતાના નામ જોડે ગણિ પદનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. ભાવશતકની રચના સંવત્ ૧૬૪૧ માં થઈ. તેથી વધારે સંભાવના છે કે યુગપ્રધાન જિનચંદ્રસૂરિએ સંવત્ ૧૬૪૦, માઘ સુદિ પાંચમ ને જૈસલમેરમાં વાચક મહીમરાજના સાથે જ એમને પણ ગણિ પદ પ્રદાન કર્યુ હશે.

વાચનાચાર્ય પદ- સમ્રાટ અકબરના નિમંત્રણ ઉપર આચાર્ય જિનચંદ્રસૂરિ સંવત્ ૧૬૪૮, ફાલ્ગુન સુદિ ૧૨ ના દિવસે લાહોરમાં સમ્રાટ સાથે મળ્યા હતા. તે સમયે જિનચંદ્રસૂરિની સાથે મહોપાધ્યાય જયસોમ, વાચનાચાર્ય કનકસોમ, વાચક રત્નનિધાનગણિ, સમયસુંદર અને ગુણવિનય ઇત્યાદિ પણ આચાર્યશ્રીની સાથે હતા. સંવત્ ૧૬૪૯ માં સમ્રાટ અકબરે કાશ્મીર વિજય માટે પ્રસ્થાન કર્યુ હતુ. તે સમય વાચક મહીમરાજ આદિ પણ સાથે હતા. કાશ્મીર વિજયથી પાછા આવ્યા બાદ સમ્રાટ અકબરે વાચક મહીમરાજને આચાર્ય બનાવવા આગ્રહ કર્યો. તે સમય આચાર્ય જિનયંદ્રસૂરિએ સંવત્ ૧૬૪૯, ફાલ્ગુન સુદિ બીજ ને લાહોરમાં વિશાલ મહોત્સવની સાથે વાચક મહીમરાજ ને આચાર્ય અને સમયસુંદરને વાચકાચાર્ય પદ પ્રદાન કર્યું હતું. આ પદારોહણ ઉપર મહામંત્રી કર્મચંદ બચ્છાવતે એક કરોડ રૂપયા વ્યક્ત કર્યા.

ઉપાધ્યાય પદ- કવિની ૧૬૭૧ ના બાદની રચનાઓંમાં ઉપાધ્યાય પદનો ઉલ્લેખ મળે છે. તેથી આ નિશ્ચિત છે કે જિનસિંહસૂરિએ લવેરાએ એમને ઉપાધ્યાય પદથી વિભૂષિત કર્યું હતું.

મહોપાધ્યાય પદ- પરવર્તી અનેક કવિઓંએ આપણને ‘મહોપાધ્યાય’ પદથી સૂયિત કર્યું છે.જે ખરેખર આપણને પરંપરાનુસાર પ્રાપ્ત થયું હતું. સં.૧૬૮૦ બાદ ગચ્છમાં આપણજ વયોવૃદ્ધ, જ્ઞાનવૃદ્ધ અને પર્યાયવૃદ્ધ હતા. ખરતરગચ્છની આ પરંપરા રહી છે કે ઉપાધ્યાય પદમાં જો સૌથી મોટો હોય તેજ મહોપાધ્યાય કહેવાય છે.

પ્રવાસ- કવિના સ્વરચિત ગ્રંથોંની પ્રશસ્તિઓ, તીર્થમાલાઓ અને તીર્થસ્તવ સાહિત્યને જોતા એવું લાગે છે કે કવિનો પ્રવાસ ઉત્તર ભારતના ક્ષેત્રોમાં બહુ લાંબો રહ્યો છે. સિંધ, ઉત્તરપ્રદેશ, રાજસ્થાન, સૌરાષ્ટ્ર, ગુજરાતના પ્રદેશોમાં(નું?) વિવરણ અત્યધિક રહ્યો છે.

ઉપદેશ- એમના ઉપદેશોથી પ્રભાવિત થઈને સિદ્ધપુર (સિંધ) ના કાર્યવાહક (અધિકારી) મખનૂમ મુહમ્મદ શેખ કાજીને પાતાની વાણીથી પ્રભાવિત કરીને સમય સિંધ પ્રાંતમાં ગૌમાતાના પંચનદીના જલચર જીવ એવં અન્ય જીવોની રક્ષા માટે સમયની ઉદ્ઘોષણા કરાવે છે. એવી રીતે જ્યાં જૈસલમેરમાં મીના-સમાજ સાઁડોનો વધ કરતો હતો, ત્યાંજ જૈસલમેરના અધિપતિ રાવલ ભીમજી ને બોધ આપીને આ હિંસાકૃત્ય બંદ કર્યું હતું અને મંડોવર (મંડોર, જોધપુર સ્ટેટ) તથા મેડતાના અધિપતિઓને જ્ઞાન-દીક્ષા આપીને શાસન-ભક્ત બનાવ્યાં હતાં.

સ્વર્ગવાસ- સમયસુંદરજીએ વૃદ્ધાવસ્થામાં શારીરિક ક્ષીણતાના કારણે સંવત્ ૧૬૯૬ થી અમદાવાદમાં સ્થિરતા કરી હતી. સંવત્ ૧૭૦૨, ચૈત્ર સુદિ તેરસ મહાવીર જયંતીના દિવસ જ એમનો સ્વર્ગવાસા થયો. અમદાવાદમાં એમનું સ્મારક અવશ્ય જ બન્યું હશે. પરંતુ આજ તે પ્રાપ્ત નથી. એમની ચરણ-પાદુકાઓ નાલ દાદાબાડીમાં અને જૈસલમેરમાં પ્રાપ્ત છે.

શિષ્ય પરંપરા- એક પ્રાચીન પત્ર મુજબ જ્ઞાત થાય છે કે કવિના ૪૨ શિષ્ય હતા, જેમાં વાદી હર્ષનંદન, મેઘવિજય, મેઘકીર્તિ, મહિમાસમુદ્ર આદિ મુખ્ય છે. એમની પરંપરામાં અંતિમ યતિ ચુન્નીલાલાજી લગભગ ૩૦ વર્ષ પહેલા મૌજૂદ હતા.

સાહિત્ય સર્જન- કવિવર સર્વતોમુખી પ્રતિભાના ધારક એક ઉદ્ભટ વિદ્વાન હતા. કેવળ તે સાહિત્યની ચર્ચા કરવાવાળા વાચાના વિદ્વાન જ ન હતા અપિતુ તે પ્રકાંડ-પાંડિત્યની સાથે લેખનીના ધણી પણ હતા. કવિએ વ્યાકરણ, અનેકાર્થી સાહિત્ય, સાહિત્ય, લક્ષણ, છંદ, જ્યોતિષ, પાદપૂર્તિ સાહિત્ય, ચાર્ચિક, સૈદ્ધાંતિક અને ભાષાત્મક ગેય સાહિત્યની જે મૌલિક રચનાઓ અને ટીકાઓ ગ્રથિત કર રસસ્વતીના ભંડારને સમૃદ્ધ કરીને જે ભારતીય વાઙ્મયની સેવા કરી છે, તે ખરેખર અનુપમેય છે અને વર્તમાન સાધુ-સમાજ માટે આદર્શભૂત અનુકરણીય પણ છે. કવિની મુખ્ય-મુખ્ય કૃતિઓ નિમ્ન છે-

૧. મૌલિક સંસ્કૃત રચનાઓ

૧. અષ્ટલક્ષ્મી (અર્થ રત્નાવલી)                                 ૨. ભાવશતક

૩. મંગલવાદ                                                              ૪. સમાચારી શતક

૫. વિશેષ શતક                                                           ૬. વિશેષ સંગ્રહ

૭. વિસંવાદ શતક                                                      ૮. કથા કોષ

૯. સારસ્વત રહસ્ય                                                    ૧૦. સ્તોત્રસંગ્રહ આદિ ૨૨ કૃતિઓ

૨. સંસ્કૃત ટીકાઓ

૧. રઘુવંશ ટીકા                                         ૨. વૃત્તરત્નાકર ટીકા

૩. વાગ્ભટાલંકાર ટીકા                              ૪. સારસ્વત વૃત્તિ

૫. માઘકાવ્ય ટીકા                                     ૬. મેઘદૂત પ્રથમ શ્લોક ટીકા

૭. લિંગાનુશાસન ચૂર્ણિ                              ૮. કલ્પલતા ટીકા

૯. દશવૈકાલિકસૂત્ર ટીકા આદિ ૨૪ ગ્રંથ

૩. પાદપૂર્તિ સાહિત્ય

૧. જિનસિંહસૂરિ પદોત્સવ કાવ્ય (રઘુવંશ તૃતીય સર્ગ પાદપૂર્તિ)

૨. ઋષભ ભક્તામર સ્તોત્ર (ભક્તામર પાદપૂર્તિ)

એમના મૌલિક કૃતિઓમાં અષ્ટલક્ષ્મી ગ્રંથ અનુપમેય ગ્રંથ છે.અને સમગ્ર ભારતીય સાહિત્યમાં આ કોટિનો કોઇ બીજો ગ્રંથ મળતો નથી. તેમ સંસ્કૃત સાહિત્યમાં વીસંધાન કાવ્ય, સપ્તસંધાન કાવ્ય, ચુતુર્વિંશતિ સંધાન કાવ્ય પ્રાપ્ત છે અને એક શ્લોકના સો અર્થવાળું શતાર્થી કાવ્ય પણ મળે છે પરંતુ એક-એક અક્ષરના એક-એક લાખ અર્થ કરવાવાળી કોઇ કૃતિ પ્રાપ્ત નથી, પ્રાપ્ત છે તો કેવળ આ જ કૃતિ. આ કૃતિમાં ‘राजानो ददते सौख्यम्’ આ આઠ અક્ષરો ઉપર પ્રત્યેક અક્ષરના કવિએ વ્યાકરણ કોષ અને અનેકાર્થી કોષોના આધારે એક-એક લાખ અર્થ કર્યા છે. તેથી આ ગ્રંથ અષ્ટલક્ષ્મીના નામે પ્રસિદ્ધ છે. એની રચનાના સંબંધમાં ઉલ્લેખ મળે છે કે સમ્રાટ અકબરની સભામાં ચર્ચાના સમયે જૈનાચાર્ય દ્વારા જ્યારે આ કહેવામાં આવ્યું કે ‘एगस्स सुत्तस्स अणंतो अत्थो’ અર્થાત્ એક-એક સૂત્રના અનંત અર્થ થાય છે. સભાએ પ્રમાણિત કરવા કીધું. તે (ત્યારે) કવિ સમયસુંદરે આને પ્રમાણિત કરવા માટે સમયની ઇચ્છા કરી. વિક્રમ સંવત્ ૧૬૪૯ શ્રાવણ શુક્લ તેરસની સાયંકાલ જે સમયે અકબરે કાશ્મીર વિજય માટે શ્રીરાજ શ્રીરામદાસજીના વાટિકામાં પ્રથમ પ્રવાસ કર્યો હતો. ત્યાંજ સમસ્ત રાજાઓ, સામંતો, અને વિદ્વાનોની ઉપસ્થિતિમાં કવિએ પાતાનો નૂતન ગ્રંથ સાંભળાવીને સૌના સન્મુખ સિદ્ધ કરી બતાવ્યું કે મારા જેવો એક અદનો વ્યક્તિ પણ એક અક્ષરના એક લાખ અર્થ કરી શકે છે.તો સર્વજ્ઞની વાણીનાં અનંત અર્થ કેમ નહિ થશે? આ ગ્રંથ સાંભળીને સૌ ચમત્કૃત થયા અને વિદ્વાનોના સન્મુખ જ સમ્રાટે આ ગ્રંથને પ્રમાણિત કર્યું.

કવિના રૂપમાં પ્રતિષ્ઠાપિત કરવા માટે એમનું જિનસિંહસૂરિ પદોત્સવ કાવ્યજ પર્યાપ્ત છે. આ કાવ્યમાં રઘુવંશ કાવ્યના ત્રીજા સર્ગની પાદપૂર્તિના રૂપમાં જિનસિંહસૂરિ કે આચાર્ય પદોત્સવનું વર્ણન કર્યુ છે. આ પદોત્સવ સમ્રાટ અકબરના આગ્રહ ઉપર જ યુગપ્રધાન જિનચન્દ્રસૂરિના આદેશ મુજબ મહામંત્રી કર્મચંદ બચ્છાવતે સંવત્ ૧૬૪૯, ફાલ્ગુન સુદિ બીજને લાહોરમાં આયોજિત કર્યો હતો. દા. ત. બે પદ્ય જુઓ-

यदर्ध्वरेखाभिधमंह्रिपङ्कजे, भवान्ततः पूज्यपदप्रलब्धवान्।

प्रभो! महामात्यवितीर्णकोटिशः सुदक्षिणादोहद! लक्षणं दधौ॥१॥

अकब्बरोक्त्या सचिवेशसद्गुरुं, गणाधिपं कुर्विति मानसिंहकम्।

गुरोर्यकः सूरिपदं यतिव्रतिप्रिया प्रपेदे प्रकृतिप्रिये वद॥२॥

એવી રીતે આચાર્ય માનતુંગસૂરિ પ્રણિત ભક્તામર સ્તોત્રના ચૌથું ચરણ પાદપૂર્તિરૂપ છે. આમાં કવિએ આચાર્ય માનતુંગના સમાનજ ભગવાન આદિનાથને નાયક માનીને સ્તવના કરી છે. આ કૃતિ પણ અત્યંત જ પ્રોજ્જવળ અને સરસ-માધુર્ય સંયુક્ત છે.

કવિનું સ્તવના સમયે ભાવુક સ્વરૂપ જુઓ અને સાથે શબ્દયોજના પણ જુઓ-

नमेन्द्रचन्द्र! कृतभद्र! जिनेन्द्रचन्द्र! ज्ञानात्मदर्श-परिदृष्ट-विशिष्ट! विश्व!।

त्वन्मूर्तिरर्त्तिहरणी तरणी मनोज्ञे- वालम्बनं भवजले पततां जनानाम्॥१॥

કવિની ઉપમા સાથે ઉત્પ્રેક્ષા જુઓ-

केशच्छटा स्फुटतरा अधदङ्गदेशे, श्रीतीर्थराजविबुधावलिसंश्रितस्त्वम्।

मूर्धस्थकृष्णतलिकासहितं च शृङ्ग, मु(ङ्गमु)च्चैस्तटं सुरगिरेरिव शातकौम्भम्॥३॰॥

કવિની સંવત્ ઉલ્લેખવાળી સર્વપ્રથમ રચના ભાવશતક છે. એની રચના સંવત્ ૧૬૪૧ માં થઈ છે. આમાં આચાર્ય રચિત કાવ્યપ્રકાશમાં વર્ણિત ધ્વનિને આશ્રિતે કરીને વાચ્યાતિશાયી વ્યંગના કતિપય ભેદો ઉપર કવિએ આ ભાવશતક ઉપર વિશદતાથી વિચાર કર્યો છે.

ભાષા જ્ઞાન- કવિનો જેમ સંસ્કૃત ભાષા ઉપર અધિકાર હતો તેમ જ પ્રાકૃત, રાજસ્થાની, સિંધી આદિ ભાષાઓં ઉપર પણ અધિકાર હતો. પ્રાકૃત અને સંસ્કૃત મિશ્રિત પાર્શ્વનાથ સ્તોત્રનું પ્રથમ પદ્ય જુઓ-

लसण्णाण-विन्नाण-सन्नाण-गेहं, कलाभिः कलाभिर्युतात्मीयदेहम्।

मणुण्णं कलाकेलिरूवाणुगारं, स्तुवे पार्श्वनाथं गुणश्रेणिसारम्॥१॥

એવી રીતે રાજસ્થાની અને સંસ્કૃત પાર્શ્વનાથ અષ્ટકનું એક પદ જુઓ-

भलूं आज भट्युं, प्रभोः पादपद्मं, फली आस मोरी, नितान्तं विपद्मम्।

गयूं दुःखनासी, पुनः सौम्यदृष्ट्या, थयुं सुक्ख झाझुं, यथा मेघवृष्ट्या॥१॥

સિંધી ભાષામાં રચિત સ્તવનું એક પદ જુઓ-

आवो मेरे बेठा पिलावा, बही बेडा गोदी में सुख पावा।

मन्न असाडा बोल ऋषभजी, आउ असाढा कोल॥७॥

એવી રીતે નેમિનાથ સ્તવનની એક પંક્તિ જુઓ-

भावंदा है मइकुं भावंदा है, नेमि असाढे आवंदा है

आया तोरण लाल असाढा, पसुय देखि पछिताउंदा है भइणा

એમના દ્વારા રચિત સ્તોત્ર અષ્ટકના રૂપમાં સંસ્કૃત ભાષામાં પાંચસો સ્તોત્ર પ્રાપ્ત છે, જેમાં કઈ સ્તોત્ર યમકપ્રધાન છે, કઈ શ્લષપ્રધાન છે, કઈ ચિત્રકાવ્ય પ્રધાન છે.

રાજસ્થાની કૃતિઓ-કવિએ સંસ્કૃત સાહિત્યની જેમ રાજસ્થાની ભાષામાં પણ વિશાલ એવં વિપુલ સાહિત્ય ની રચના કરી છે. રાસ એવં ચૌપાઈ સંજ્ઞક ગેયાત્મક મોટી-મોટી કૃતિઓમાંથી કઈના નામો એવી રીતે છે-

૧. શાંબ                                                 ૨. મૃગાવતી રાસ

૩. સીતારામ ચૌપાઈ                                  ૪. નલ દમયન્તી યૌપાઈ

૫. દ્રૌપદી ચૌપાઈ                                      ૬. ચંપક શ્રેષ્ઠી ચૌપાઈ

અને શત્રુંજય રાસ આદિ ૨૧ કૃતિઓ મળે છે. ચૌબીસી, બીસી, છત્તીસી અને ભાસ આદિ અનેકોં કૃતિઓ મળે છે. સ્ફુટ રચનાઓમાં રાજસ્થાની ભાષામાં રચિત સ્તોત્ર, સ્તવ, સ્વાધ્યાય, ગીત, વેલી આદિ લગભગ ૫૦૦ સ્ફુટ રચનાઓ મળે છે, જેમનું સંગ્રહ ‘સમયસુંદર કૃતિ કુસુમાંજલિ’ પુસ્તકના રૂપમાં પ્રકાશિત થયો છે.

એવી રીતે આપણે જોઇએ છીએ કે મહોપાધ્યાય સમયસુંદર અસાધારણ પ્રતિભાના ધારક હતા. વ્યાકરણ, સાહિત્ય, ન્યાય, દર્શન અને જૈનાગમોના ધુરંધર વિદ્વાન્ એવં સફલ ટીકાકાર હતા. સંવત્ ૧૬૬૧ થી લઈને ૧૭૦૨ સુધી નિરંતર આ સાહિત્ય સર્જનામાં રહ્યા અને મા સરસ્વતીના ભંડારને પૂર્ણ રૂપથી સમૃદ્ધ કરતા રહ્યા.

એમના ગીતી કાવ્યોંની પ્રચુરતા જોઈને એમના સંબંધમાં પ્રસિદ્ધ ઉક્તિ સમયસુંદરના ગીતડા, ભીતાં પર ના ચીતરા યા કુમ્ભા રાણા ના ભીંતડા ને સહજ ભાવથી સ્વીકાર કરવું જ પડે.

 

[રાજસ્થાન વિશ્વવિદ્યાલય, જયપુર]

ધરતી પરના સૂરજ -વૈરાગ્યરતિવિજય

પૂજ્ય આચાર્ય ભગવંત શ્રી પ્રભાકરસૂરીશ્વરજી મહારાજાનો પરિચય અતિ અલ્પ છે પણ તેમાં જ તેમની ભીતર સમાયેલી મહાનતાની ઝલક જોવા મળી હતી. બાહ્ય દેખાવ, બાહ્ય પ્રભાવ, બુદ્ધિમતા કે બાહ્ય ક્રિયાઓ દ્વારા વ્યક્તિનું તાત્ત્વિક મૂલ્યાંકન થતું નથી. જે થાય છે તે તત્કાલ કે અસ્થાયિ હોય છે. બાહ્ય દેખાવ ઇત્યાદિ દ્વારા વ્યક્તિ ક્યાં ઉભી છે? તેનું અનુમાન થઇ શકે પણ કેવી છે? તેનું આકલન ન થઇ શકે. બરકત વિરાણી ‘બેફામ’ના શબ્દોમાં કહું તો-

ઉન્નતિ મળવાથી કંઇ મંઝિલ મળી જાતી નથી, કંઇક વ્યક્તિને હું પર્વત પર રખડતી જોઉં છું.

પૂજ્ય આચાર્ય ભગવંતના વ્યક્તિત્વમાં પ્રભાવિત કરનારા ત્રણ તત્ત્વો હતા.

૧) તેઓ નાના બાલક જેવા સરળ હતા

૨) તેઓ નાના માણસોને સાચવતા હતા

૩) તેઓ નાના માણસ પાસે પણ શીખતા હતા.

તેમના વ્યક્તિત્વમાં પ્રભાવિત કરનારું પહેલું તત્ત્વ હતું—નાના બાલક જેવી સરળતા.

સાધક વ્યક્તિ અને સફળ વ્યક્તિ વચ્ચે પાયાનો તફાવત હોય છે કે – સાધક વ્યક્તિ પોતાની શક્તિ આત્માનો સ્વભાવ સુધારવાને માટે વાપરે છે જ્યારે સફળ વ્યક્તિ પોતાની શક્તિ પોતાનો પ્રભાવ વધારવાને માટે વાપરે છે. પૂજ્ય આચાર્ય ભગવંતને નજીકથી જોયા ત્યારે પ્રતીતિ થઇ કે તેમણે તેમના તપ, ત્યાગ, ગુરૂસેવા જેવી શક્તિઓને પોતાનો પ્રભાવ વધારવા ક્યારેય પણ વાપરી ન હતી.

તેઓ પારદર્શી હતા. જેવા હતા તેવા દેખાતા હતા. સાધક વ્યક્તિ મારામાં ગુણ છે કે નહિં? એ બાબતમાં સભાન હોય જ્યારે સફળ વ્યક્તિ મારા ગુણોની દુનિયા નોંધ લે છે કે નહિ તે બાબતમાં સભાન હોય. સફળ વ્યક્તિની આ સભાનતા આગળ જતાં પ્રચ્છન્ન અભિમાન, ઈર્ષામાં સરી પડે છે એટલું જ નહિ અભ્યાખ્યાન, પૈશુન્ય અને પરપરિવાદ(નિંદા) જેવા પાપસ્થાનકમાં પરિણમે છે. ઉચ્ચ ચારિત્ર કે સત્યની વાતો પ્રભાવમાં રહી જાય છે, સ્વભાવમાંથી વિદાય લઇ લે છે. પૂજ્ય આચાર્ય ભગવંતના સ્વભાવમાં અને પ્રભાવમાં વિસંવાદ ન હતો.

તેમના વ્યક્તિત્વમાં પ્રભાવિત કરે તેવું બીજું તત્ત્વ હતું—તેઓ નાના માણસને સાચવતા હતા. તેઓએ હંમેશા નાના માણસો માટે કામ કર્યું. શ્રીમંત અને સંપન્ન વ્યક્તિ માટે કામ કરીએ તો બદલામાં માંગ્યા વિના ઘણું મળતું હોય છે. મોટા માણસો માટે કામ કરીએ તો ઇમેજ બિલ્ટ થાય છે. નાના માણસો માટે કામ કરીએ તો વળતરમાં સદ્ભાવ સિવાય કાંઇ મળતું નથી. નાના માણસોની પોતાની જ કાંઇ ઓળખાણ હોતી નથી તેઓ તમારો પ્રભાવ વિસ્તારી શકતા નથી. આ બધું જાણવા છતાં તેમણે છેવાડાના માણસો, છેવાડાના સંઘો માટે કામ કર્યું. તે માટે ઘણો ભોગ આપ્યો. કદાચ્ જરૂર કરતા વધારે ભોગ પણ આપ્યો. તેને કારણે સમસ્યાઓ પણ સરજાઈ. જેમની માટે કામ કર્યું. તે પણ દૂર થયા, જેમની સાથે કામ કર્યું તે પણ દૂર ગયા છતાં તેમનાં નિર્મળ ભાવના જગતમાં નાના માણસને સ્થાન જરૂર હતું.

તેમના વ્યક્તિત્વમાં પ્રભાવિત કરે તેવું ત્રીજું તત્ત્વ હતું—તેઓ નાના માણસ પાસેથી પણ શીખતા હતા. સફલ કે પ્રભાવ સંપન્ન ગણાતા મોટા માણસોને નાના માણસ પાસેથી શીખવામાં શરમ નડે છે.સફળતા એ સંપૂર્ણતાનો પર્યાય બની જાય ત્યારે વિકાસ અટકી જાય છે. શેષ રહે છે-પોતાના સ્થાન પર ટકી રહેવાની મથામણ. આ મથામણમાંથી વક્રતામૂલક રાજનીતિ સર્જાય છે. વ્યક્તિ સફળતાનાં શિખર પર આરૂઢ થાય છે પણ પોતાની મંઝિલ ભૂલી જાય છે. પૂજ્ય આચાર્ય ભગવંતને નાના માણસ પાસેથી શીખવામાં શરમ અનુભવાતી નહિ. તેમની આ વિશેષતાએ તેમને સાધનાનાં ઉચ્ચ શિખર સુધી પહોંચવામાં સહાય કરી હશે. પૂજ્ય આચાર્ય ભગવંત શ્રી પ્રભાકરસૂરીશ્વરજી મહારાજા ધરતી પર રહીને આકાશને અજવાળનારા સૂરજ હતા.

શ્રુતભવન સંશોધન કેંદ્ર

ભા.સુ.૧૨, 25-9-15

‘માંસાહાર : વૈશ્વિક દૃષ્ટિ’

ફિલીપ વોલેન એક ઓસ્ટ્રેલિયન સમાજસેવક (ફિલેંથ્રેપ્રોસીસ્ટ) તેઓ સીટીબેંકના નિવૃત્ત ઉપપ્રમુખ છે. સીટી કોર્પના જનરલ મેનેજર (જી.એમ.) હતા. તેમનો જન્મ બંગલુરુમાં (ઇ.૧૯૫૦)માં થયો. પ્રાથમિક શિક્ષણ અહીં જ પ્રાપ્ત કર્યું. તેમને ૩૪ વર્ષની ઉમરે ઓસ્ટ્રેલિયાના ૪૦ બેસ્ટ અને બ્રાઇટ વ્યક્તિઓમાં સ્થાન મળ્યું. ઓર્ડર ઓફ દ ઇયરના ઓસ્ટ્રેલિયાનો સર્વોચ્ચ પદક મળ્યો છે. ઇ.૨૦૨૧માં તેમને પ્રાણિઓના એથિક્સ માટે ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીમાં આમંત્રણ મળ્યું હતું. હાલ મેલબોર્ન ઓસ્ટ્રેલિયામાં પ્રાણિઓના હક માટે સક્રિય કાર્ય કરે છે. વિશ્વમાં માણસોના હક માટે લડનારા ઘણાં છે. પણ મૂક પ્રાણિઓ વિષે બોલનારા ઓછા છે. ફિલીપ તેમાંના એક છે.

વિદેશમાં ઘણી ચર્ચાઓ થતી રહે છે. આવી જ એક મુક્તચર્ચાનું આયોજન ધ રાઇટર સેંટર,બુક વર્લ્ડ નામની સંસ્થા દ્વારા જાહેરમાં થયું હતું. તેનો વિષય હતો- ભોજનમાંથી માંસાહારની બાદબાકી થવી જોઇએ કે નહિ? આ મુક્તચર્ચામાં ફિલીપ વોલેને માંસાહારની વિરુદ્ધમાં બહુ જ અસરકારક વક્તવ્ય આપ્યું હતું. યુ ટ્યુબ પર આ વક્તવ્ય ૬ લાખથી વધુ લોકોએ સાંભળ્યું છે. તે અત્રે પ્રસ્તુત છે. ચર્ચા દ્વારા જનમત ઘડાય છે. જનમત દ્વારા રાષ્ટ્રની નીતિ નક્કી થાય છે. અને તે દ્વારા મનુષ્યજાતિનો વર્તમાન અને ભવિષ્ય નિશ્ચિત થાય છે. પશ્ચિમના કેટલાક જાગૃત નાગરિકોએ માંસાહારની વિરોધમાં જનમત ઊભો કરવા આવાહન કર્યું છે. તેમાં વિશ્વદૃષ્ટિ છે. કેવળ ધર્મ જ નહીં, વેપારની દૃષ્ટિએ પણ માંસાહાર વર્જ્ય છે તે અહીં સારી રીતે રજૂ થયું છે. આ લેખમાં ભૂતપૂર્વ ઇસરોના નિવૃત્ત વૈજ્ઞાનિક સુરેંદ્રસિંહ પોખરણાએ શ્રુતસાગરમાં (ઑગસ્ટ ૨૦૧૬,અંક-૩ પત્ર-૧૮, પ્ર. આ.શ્રીકૈલાસસાગરસૂરિ જ્ઞાનમંદિર, કોબા) લખેલ લેખના અંશ પણ સમાવ્યા છે.

વિશ્વમાં ૭ અબજ માણસો જીવે છે અને આપણે મનુષ્યો દર અઠવાડિયે ૨૦ કરોડ પ્રાણિઓને યા તો મારી નાંખીએ છીએ યા તો યાતનાનો ભોગ બનાવીએ છીએ. સન ૧૯૭૦થી ૨૦૧૦ના ચાલીસવર્ષના અંતરાલમાં પૃથ્વીના અડધા જીવજંતુ અને પશુ નાશ પામ્યા. દર વર્ષે પૃથ્વી પરથી લગભગ ૨૫,૦૦૦ જીવોની પ્રજાતિઓ લોપાઇ રહી છે. જેમ કે આજકાલ કાળા હરણ, પતંગિયા, વીંછી, સાપ, ચકલી આદિ ઓછા જોવા મળે છે. મેડિટેરનિયન સમુદ્ર પર રહેલા લગભગ ૨૦ દેશો દ્વારા દર વર્ષે લગભગ અઢી કરોડ ચકલીઓની હત્યા થાય છે. દર વર્ષે માંસાહાર માટે લગભગ ૧૫,૦૦૦ કરોડ જીવોની હત્યા થઇ રહી છે.

આ પૃથ્વી પર વધતા પ્રદૂષણ, જનસંખ્યા અને વાતાવરણમાં બદલાવને કારણે હવે ફક્ત છ વર્ષ રહ્યા છે. પછી આપણી પ્યારી પૃથ્વી પર એવા પરિવર્તન થશે જેને ફરી સારા કરવી અસંભવ છે. આપણી પૃથ્વી ધીરે ધીરે છટ્ઠા વિલોપન તરફ વધી રહી છે. પહેલા પૃથ્વી પર પાંચ વિલોપન થઇ ચુક્યા છે. એટલે આવું પહેલા પાંચ વાર થઇ ગયું છે. જ્યારે પૃથ્વી પર વસનારી પ્રજાતિઓની સંખ્યામાં જબરદસ્ત કમી થઇ છે. વૈજ્ઞાનિક સ્વીકારે છે કે પહેલાના આ વિલોપન પ્રાકૃતિક હતા પરંતુ છટ્ઠું જેની તરફ આપણે તેજીથી વધી રહ્યા છીએ તે મુખ્ય રૂપથી મનુષ્યના ક્રિયા-કલાપોના કારણે થશે. છટ્ઠા વિલોપનનું મુખ્ય કારણ મનુષ્યો વડે વાતાવરણ અને જલવાયુમાં પરિવર્તન, જીવજંતુના નિવાસોને નષ્ટ કરવા, વધતું પ્રદૂષણ, વધતો માંસાહાર, યાતાયાત વડે થતી જીવોની હાનિ, વિશેષથી સમુદ્રી જીવોને મારવું વિગેરે છે.

જો બીજી કોઇ પ્રાણિ જાતિએ આ વિનાશ કર્યો હોત તો જીવ વિજ્ઞાનીઓ તેને વાયરસ કહેત. માનવતાની સાથે આ સહુથી મોટો અપરાધ છે.

વિશ્વ બદલાઇ ગયું છે. દસ વરસ પહેલા ટ્વીટર પક્ષિનો અવાજ હતું. WWW એક કીબોર્ડ હતું. ક્લાઉડ આકાશમાં હતું. 4G પાર્કિંગની જગ્યા હતી ગુગલ નાનું બચ્ચું હતું. AJkider મારા પ્લંબરનુ નામ હતું. વિક્ટર હ્યુગોએ કહ્યું છે — જેનો સમય પાકી ગયો છે એવી કલ્પના (આઇડિયા)થી શક્તિશાળી વસ્તુ દુનિયામાં એક નથી.

વિશ્વમાં ૬૦ કરોડ અન્નાહારી મનુષ્ય છે. અમેરીકા, ઇંગ્લેંડ, ફ્રાંસ, જર્મની, કેનેડા, ઇટલી, ઓસ્ટ્રેલીયા, ન્યૂઝીલેંડ આ બધા દેશોની વસતિ એકત્રિત કરો તો પણ આટલી નહીં થાય. એક રાષ્ટ્ર તરીકે આપણે યુરોપિયન સંઘ કરતા સત્તાવીસ ગણા મોટા છીએ. માંસ ઉદ્યોગ માત્ર પ્રાણીઓનો જ નહીં માણસોનો અને અર્થવ્યવસ્થાનો ઘાતક છે.

માંસાહારને કારણે એવા રોગો થાય છે કે અમેરીકામાં મેડીકેર (સ્વાસ્થ્યવીમો) કંપની દેવાદાર બની ગઇ છે. તેમને વ્યાજ ચૂકવવા માટે ૮૦ કરોડ ડોલરની જરૂર છે. સરકાર બધી સ્કૂલ,સૈનિકો, નૌકદળ, વાયુદળ, પોલિસખાતું, મરીન્સ, એફ.ડી.આય. અને સી.આઇ.એ. બંધ કરી દે તો પણ આ દેવું ચૂકવી શકશે નહીં. કોમેલ અને હાર્થલ્ડ કહે છે કે—માંસાહારમાં સ્વાસ્થ્યપ્રદ તત્ત્વો કોઇ નથી.

આજની દુનિયામાં પાણી તેલ જેટલું મોંઘુ છે. અને હવેનું વિશ્વયુદ્ધ પાણી માટે ખેલાશે એવાં એંધાણ છે. જમીનમાં હજારો-લાખો વર્ષોથી જળવાયેલા જલસ્રોતો સૂકાઇ ગયા છે. એક કીલો માંસ પેદા કરવા માટે ૫૦ હજાર લીટર પાણીની જરૂર પડે છે. આજે ૧ કરોડ લોકો ભૂખ્યા છે. ૨૦ લાખ લોકો કુપોષણને કારણે મરે છે. આપણે જો ભોજનમાથી ૧૦ %માંસાહારનો હિસ્સો ઓછો કરીએ તો ૧૦ કરોડ લોકો જમી શકે. માંસાહાર ઓછો કરવાથી ભૂખમરો હંમેશાને માટે ખતમ થઇ જશે. ધરતી ઉપર જો બધાં જ લોકો પશ્ચિમી ખાણું ખાવા લાગે તો બધાને જીવવા બે નવી પૃથ્વીની જરૂર પડશે. આપણી પાસે એક જ પૃથ્વી છે અને તે મરી રહી છે. આજે ધરતી ઉપર ગ્રીનહાઉસ ગેસ ૫૦ % વધારે છે. વાહન, ટ્રેન, ટ્રક, કાર, વહાણ વગેરેને કારણે તે વધી રહ્યો છે.

ગરીબ દેશો પોતાનું વાવેલું અનાજ પશ્ચિમને વેચી રહ્યા છે. જ્યારે તેમના જ બાળકો તેમના હાથમાં ભૂખ્યા છે. આપણે આ મનુષ્યોને બચાવવાના છે. તેથી આપણે માંસના ટૂકડા ખાઇ શકીએ નહીં. બીજાના પેટ ભૂખ્યા રાખીને પોતાનું પેટ ભરવું એ ગુનો છે એવું માનનારો શું હું એકલો છું? એક માંસનો ટૂકડો ખાવો એ ભૂખ્યા બાળકના આંસુવાળા ચહેરા પર તમાચો મારવા જેવું છે. તેમની આંખોમાં વેદના જોઇને હું શાંત કોવી રીતે રહી શકું? આ ધરતી તેની ઉપર વસતા દરેક માણસની જરૂર પૂરતું બધું આપે છે પણ માણસના લોભને સંતોષી શકે તેવી ક્ષમતા પૃથ્વીમાં નથી.

વર્તમાન વિશ્વ વિનાશક વાવાઝોડાનો સામનો કરી રહ્યું છે. નવા નવા ખતરનાક હથિયારો અને રાસાયનિક હથિયારોને બનાવવામાં આવે છે જેનાથી લાખો લોકોને મારી શકાય છે અથવા અર્ધવિક્ષિપ્ત કરાય છે. એક અનુમાન અનુસાર આજે વિશ્વના બધા દેશ મળીને હથિયારો પર એટલો ખર્ચ કરે છે કે એ રાશિ વડે પૂરા વિશ્વની ગરીબી અને ભૂખમરો ટાળી શકાય છે. વિશ્વમાં જો કોઇ પણ દેશ વિનાશકારી શસ્ત્ર બનાવતો હોય તો તેને રોકવા પ્રતિરોધક લશ્કર તૈયાર કરવું પડશે જે શસ્ત્ર બનાવતા દેશને લોહયુગમાં પાછું ધકેલી દે. શસ્ત્રનિર્માણ વિશ્વનો સહુથી મોટો ઉદ્યોગ છે.(બીજા નંબરે અશ્લીલ વેબસાઇટ ત્રીજા નંબરે ડ્રગ્સ છે.) આપણે કેવલ શસ્ત્રો ખરીદવાનું બંધ કરીએ તો આ ઉદ્યોગ બંદ થઇ જશે.

વિશ્વમાં આતંકવાદ ઇરાન, ઇરાક કે ઉત્તર કોરિયા ફેલાવે છે તેવું કહેનારા જ્યોર્જ બુશ ખોટા હતા. માનવ દ્વારા થતી પ્રાણીઓની હત્યા એ વિશ્વનો સહુથી મોટો આતંકવાદ છે. આ આતંકવાદ આપણા ડાઇનીંગ ટેબલથી ચાલે છે. માનવના છરી-કાંટા તેના ધારદાર શસ્ત્રો છે. આપણે આ શસ્ત્રો તજી દઇએ (અર્થાત્ માંસાહાર કરવાનું છોડી દઇએ) તો વિશ્વની પર્યાવરણની, પાણીની અને આરોગ્યની સમસ્યાઓ ઉકેલાઇ જશે. વિશ્વમાંથી ક્રૂરતા કાયમ માટે વિદાય થઇ જશે.

જો અમેરિકાના બધા ૩૨ કરોડ નાગરિક ફક્ત એક દિવસ માટે એકલું શાકાહાર ભોજન કરે તો પર્યાવરણને ફાયદો થશે. ૪,૦૦૦ કરોડ લીટર પાણીની બચત થશે, ૨૮ કરોડ લીટર ગેસની બચત થશે અને ૩૩ ટન એંટીબાયોટિકની બચત થશે. ગ્રીનહાઉસ ગેસનું ઉત્પાદન ઓછું થશે જેની માત્રા હશે ૧૨લાખ ટન કાર્બન-ડાઈઓક્સાઇડ, ૩૦લાખ ટન માટીનું ભૂસ્ખલન, ૪૫લાખ ટન પશુઓના મલમૂત્ર અને ૭ ટન અમોનિયા ગૈસ વિગેરે. કદાચ એટલા માટે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ શ્રી બરાક ઓબામાએ બધા અમેરિકાના નાગરિકોને આહ્વાન કર્યુ છે કે એ સપ્તાહમાં એકવાર માંસાહારનો ત્યાગ કરો અને જીવોની રક્ષા કરો

ઈસાઈ ધર્મગુરુ શ્રી પોપ ફ્રાંસિસે ૧૮ જૂન ૨૦૧૫ માં પૂરા વિશ્વના નાગરિકોને અપીલ કરી છે કે એ પ્રાણિઓની રક્ષા માટે આપણી ખાવાની આદતોને બદલો ,કારણ કે એનાથી વાતાવરણને પણ ભારે નુકસાન થઇ રહ્યું છે.

માંસાહાર પથ્થરયુગના માનવીની દેન છે. આપણે પથ્થરયુગમાંથી બહાર આવી ગયા છીએ પણ તે સમયના માંસાહારના સંસ્કારો બદલ્યા નથી. માણસ માંસાહાર યુગમાંથી ત્યારે બહાર આવ્યો કહેવાશે જ્યારે તે પ્રાણીહત્યા સામે (માટે) બહાના બનાવવાનું છોડી દેશે.

માંસનો ઉદ્યોગ ખેતીના ઉદ્યોગની સામે હાવ હીન છે. માંસ પેદા કરવાથી જે રૂપિયા મળે તે કરતાં અનેક ગણા રૂપિયા ખેડૂત કમાઇ શકે છે. વિશ્વમાં માંસાહાર વધ્યો છે તેથી ખેતી ઘટી છે. જો ઉત્પાદનોનો પ્રકાર (પ્રોડક્ટ લાઇન) બદલવામાં આવે એટલે સરકાર માંસાહારને બદલે ખેતીને વધુ મહત્વ આપે. પ્રાણિજ ઉત્પાદનો કરવા કુદરતી ઉત્પાદનોને વધુ મહત્વ આપે તો ખેડૂત એટલા પૈસા કમાઇ શકે કે તે ગણતા થાકી જાય. આ કલ્પના નથી આર્થિક ગણતરીથી સિદ્ધ થયેલું (ઇકોનોમિક) સત્ય છે. સરકારે ખેતી ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવું જોઇએ. તેનાથી નવા ઉદ્યોગ ખીલશે. આરોગ્ય વીમાઓની જરૂર નહીં રહે. હોસ્પીટલની પ્રતીક્ષાયાદી (વેઇટીંગ લીસ્ટ) અદૃશ્ય થઇ જશે. મૃત્યુદર એટલો નીચો જશે કે કોઇને સ્મશાનમાં મોકલવા માટે તેને ગોળીએ દેવો પડશે.

તો આજની રાતે મારી પાસે વિરોધીઓ માટે (જે લોકો માંસાહારનું સમર્થન કરે છે તેમની માટે) બે મુદ્દા છે.

એક, માંસાહર અનેક પ્રકારના કેંસર અને હૃદયરોગનો જનેતા છે. માંસાહારનું સમર્થન કરનારા શાકાહારથી થતાં એક રોગનું નામ આપશે?

બે, હું અર્થલિંગ ટ્રાયોલોજીને અનુદાન આપું છું. જે લોકો માંસાહારનું સમર્થન કરે છે તેમને આવાહન (ચેલેંજ) કરૂં છું કે તેઓ હિંમત હોય તો અર્થલિંગ ટ્રાયોલોજીની ડીવીડી તેમના સહકારીઓ અને ગ્રાહકોને બતાવે.

પૃથ્વી પરના પ્રાણિઓ બીજા ગ્રહથી આવેલા નથી, આપણા જ ગ્રહના છે. આપણે તેમને આપણા રસોઇઘરમાં મારીએ છીએ. વિશ્વશાંતિનો નકશો આપણા મેન્યુ કાર્ડમાં દોરેલો છે. આપણી વાનગીઓમાંથી માંસાહારી વાનગી નીકળી જાય તો જગતમાં શાંતિ ફેલાશે. શાંતિ એટલે યુદ્ધનો અભાવ નહીં પણ શાંતિ એટલે ન્યાયની હાજરી. કહેવાય છે કે ન્યાયની દેવી આંધળી હોય છે. તે જાતિ,ચામડીનો રંગ,ધર્મ કે દેશ જોતી નથી. જો તે આંધળી નહીં હોય તો તે આતંકનું હથિયાર બની રહે. ઉજ્જડ કતલખાનાઓમાં અકલ્પનીય આતંક હોય છે.કતલખાનાઓની દિવાલો કાચની હોત તો અત્યારે આ ચર્ચા કરવાની જરૂર જ ન હોત

હું માનું છું કે આ અંધિયાર વિશ્વની પેલે પાર એક વિશ્વની સંભાવના છે. મને તે ધરતીના શ્વાસની આહટ સંભળાય છે. આપણે આપણા આહારના મેનુમાંથી (ભોજનપત્રક) પ્રાણિઓને દૂર કરીએ અને તેમને યાતના કક્ષમાંથી મુક્તિ આપીએ. આજની રાતે એ પ્રાણિઓને માટે મત આપજો જેમનો અવાજ સાંભળનાર કોઇ નથી.

અનુવાદ-વૈરાગ્યરતિવિજય