श्रीहरिभद्रसूरिकृत् – षड्दर्शनसमुच्चयपरिचयः

श्रीहरिभद्रसूरिकृत्

॥षड्दर्शनसमुच्चयपरिचयः॥

प्रकाण्डदार्शनिकानां पूज्याचार्याणां श्रीहरिभद्रसूरीणां दार्शनिके जगति ‘षड्दर्शनसमुच्चयाख्यः’ अनन्यसाधारणग्रन्थः राजते। भारतीयसंस्कृतेः यानि प्रसिद्धानि षड्दर्शनानि तेषां प्रमाणप्रमेयाणां सङ्क्षेपतः निरूपणमकरोद् ग्रन्थकारः। पूज्यानामाचार्यदेवानां विविधविषयोपरि नैका रचनाः सन्ति। तैः चतुश्चत्वारिंशत्यधिक-चतुर्दशशत-(१४४४) प्रकरणानां रचना अकारि, इति सन्दर्भाः लभ्यन्ते। कालवशात् सर्वासामुपलब्धिः नास्ति। दार्शनिके क्षेत्रे तेषां द्वौ ग्रन्थौ अतीवं प्रसिद्धौ स्तः। एकः ‘शास्त्रवार्तासमुच्चयः’ अपरश्च ‘षड्दर्शनसमुच्चयः’। शास्त्रवार्तासमुच्चयो वादग्रन्थः तस्मिन् पक्ष-प्रतिपक्षयोः स्थापनया सह वादस्य निरूपणं वर्तते। षड्दर्शनसमुच्चये षण्णां दर्शनानां यानि तत्त्वानि तेषां याः परिभाषाः तासां सर्वासां निरूपणं सङ्क्षिप्ततया विद्यते। षड्दर्शनसमुच्चय इति पूज्याचार्याणाम् आद्या कृतिः। अतः अत्र निर्दिष्टानां विषयाणां विस्तारः तेषामन्यग्रन्थेषु दृश्यते। अन्यग्रन्थेषु ग्रन्थकारः खण्डनमण्डनात्मकशैल्या विषयाणां प्रतिपादनमकरोत्।

दार्शनिके जगति पूज्याचार्याणां हरिभद्रसूरीणां महदुपकारः वर्तते। कारणम्, तस्मिन् काले षण्णां दर्शनानां समुच्चयात्मकं निरूपणं कस्मिंचिदपि एकस्मिन् ग्रन्थे नासीत्। षड्दर्शनसमुच्चय इति प्रथमः तादृशः ग्रन्थः यत्र एवं निरूपणमस्ति। सरलता तथा च सङ्क्षेपता अस्य ग्रन्थस्य अनन्यसाधारणविशेषता वर्तते। दर्शनानां ये मुख्याः विषयाः तेषां समावेशोऽत्र विद्यते। सप्ताशीति-श्लोकप्रमाणात्मकोऽयं लघुग्रन्थः। अन्यापि एका विशेषता वर्तते अस्य ग्रन्थस्य यत्, न कोऽपि एतादृशः लघुग्रन्थः अद्यावधि विद्यते दार्शनिके जगति यत्र अतिसङ्क्षिप्ततया गभीरोऽयं विषयः चर्चितः। ग्रन्थकर्तुरियं महती उपलब्धता अस्ति।

निरूपणसमये ग्रन्थकारेण विशिष्टक्रम आदृतः, तत्र प्रथममिष्टदेवतां नमस्कृत्य अस्य ग्रन्थस्य प्रतिपादनशैलीं ग्रन्थकारः निरूपितवान्। द्वितीयश्लोके ग्रन्थकारेणोक्तम्—

दर्शनानि षडेवात्र मूलभेदव्यपेक्षया।

देवतातत्त्वभेदेन ज्ञातव्यानि मनीषिभिः॥१॥ (ष.स.२ श्लोक)

सर्वेषु दर्शनेषु देवता, पदार्थव्यवस्था, तथा च प्रमाणव्यवस्था एते त्रयोऽपि विषयाः चर्चिताः। अस्मिन्नेव विषये दार्शनिकानां विप्रतिपत्तिर्दृश्यते। नाम भेदः भिन्नता वा दृश्यते। तां विचार्य ग्रन्थकारेण एतेषां त्रयाणामाधारेण पदार्थानां चर्चा कृता।

देवतातत्त्वम्

प्रत्येकस्य दर्शनस्य उपास्यतत्त्वमवश्यं विद्यते। तदेव देवता, ईश्वर इति नाम्ना व्यवह्रियते। आस्तिकं दर्शनं धर्मसहितं वर्तते। धर्मणा सह ईश्वरस्य सम्बन्धः, विहितकर्मणा सह धर्मस्येति व्यवस्था वर्तते।

पदार्थव्यवस्था

अत्र पदार्थानां स्वरूपं तेषां सङ्ख्या इत्यनयोः विषये या मान्यता वर्तते तस्याः निरूपणमकरोत् ग्रन्थकारः।

प्रमाणव्यवस्था

पदार्थानां बोधः येन माध्यमेन भवति तत् प्रमाणम्। अतः दर्शनशास्त्रस्य महत्त्वपूर्णोऽयं विषयः। प्रमाणलक्षणविषये सङ्ख्याविषये दार्शनिकानां मतभेदोऽस्ति। तं व्याख्यायितवान् ग्रन्थकारः।

एवं रीत्या यदि पदार्थावगमो भवेत् तर्हि दर्शनशास्त्रे सहजतया प्रवेशः भवितुमर्हति। अनया पद्धत्या सर्वेषां दर्शनानां पदार्थव्यवस्था अनेन लघुकोष्ठकेन कर्तुं शक्यते—

 

दर्शनम् देवता पदार्थाः प्रमाणानि सङ्ख्या
बौद्धदर्शनम् गौतमबुद्धः (अकर्ता) १२ (आयतनानि) प्रत्यक्ष-अनुमान
न्यायदर्शनम् शङ्करः (कर्ता) १६ प्रत्यक्ष-अनुमान-उपमान-शब्द
साङ्ख्यदर्शनम् २५ प्रत्यक्ष-अनुमान-शब्द
जैनदर्शनम् वीतरागः (अकर्ता) प्रत्यक्ष-परोक्ष
वैशेषिकदर्शनम् शङ्करः (कर्ता) प्रत्यक्ष-अनुमान
मीमांसादर्शनम् वेदवाक्यानि प्रत्यक्ष-अनुमान-उपमान-शब्द-अर्थापत्ति-अनुलब्धि
लोकायतदर्शनम् प्रत्यक्ष
योगदर्शनम् ईश्वरः (अकर्ता) २५ प्रत्यक्ष-अनुमान-शब्द
वेदान्तदर्शनम् सगुणब्रह्म (कर्ता) १ (ब्रह्म) प्रत्यक्ष-अनुमान-उपमान-शब्द-अर्थापत्ति-अनुलब्धि

 

 

षड्दर्शनसमुच्चयः दर्शनशास्त्रस्य प्रवेशग्रन्थोऽस्ति। प्राचीनकाले परम्परापद्धत्या दर्शनानामध्ययनं भवति स्म। साम्प्रतसमये तस्याः ह्रासः जातः। विश्वविद्यालयेष्वपि प्राचीनपद्धतिमनादृत्य पाश्चात्यपद्धत्या अनुसरणं क्रियते तत्र तत्र। तस्माद् दर्शनशास्त्रेभ्यः विद्यार्थिनोऽपि पराङ्मुखाः जाताः। दर्शनविषये तेषां रुचिह्रासः सञ्जातः। दर्शनशास्त्रविषयः शुष्कः, कठिनः, विस्तृतश्च इति मत्वा तत्र न केऽपि प्रवर्तन्ते। अतः क्लिष्ट आकरग्रन्थान् आदौ किञ्चिदपसार्य षड्दर्शसमुच्चयमधीत्य तदनन्तरं पूर्वोत्तरपक्षज्ञानार्थं स्याद्वादमञ्जरी, रत्नाकरावतारिका, स्याद्वादरत्नाकरः, वादमहार्णवः, स्याद्वादकल्पलतादि आकरग्रन्थाः अध्येतव्याः। इति शम्।

भारतीय विचार – वैराग्यरतिविजय

॥ऐँ॥

ભારતીય વિચાર

— વૈરાગ્યરતિ વિજય

 

વિચાર ચેતનાનો આવિષ્કાર છે. વિચાર વ્યક્તિને ઘડે છે. તેમ સમાજ પણ ઘડે છે. સંસ્કૃતિ આચારથી ઓળખાય છે પણ ઘડાય છે વિચારથી. વિચાર દ્વારા ઘડતરની પ્રક્રિયા સતત ચાલતી રહે છે. વિચાર પ્રયોગની પ્રેરણા આપે છે. પ્રયોગ દ્વારા મૂલ્યો નિશ્ચિત થાય છે. વ્યક્તિગત મૂલ્યો જ્યારે સમષ્ટિગત બને ત્યારે જે નિષ્પન્ન થાય તે સંસ્કૃતિ. અથર્વ વેદના પ્રસિદ્ધ સૂક્ત ‘आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः’ માં વિચારને ક્રતુ સમાન ગણવામાં આવ્યો છે. વિચારની શક્તિ યજ્ઞ જેટલી છે અને એટલે જ ચારે બાજુથી સારા વિચારની .અભિપ્સા સેવવામાં આવી છે

દરેક સંસ્કૃતિનો પોતાનો કેંદ્રવર્તિ વિચાર હોય છે આ વિચાર વિચારરૂપે ન દેખાતો હોય તો પણ તે સંસ્કૃતિની દરેક બાબતોમાં પ્રાણશક્તિની જેમ વ્યાપેલો હોય છે. આ વિચાર વૃક્ષના બીજ જેવો છે. તે બીજ રૂપે દેખાતો નથી છતાં પણ તેના પ્રત્યેક કણમાં પ્રાણશક્તિ રૂપે વહેતો હોય છે. આ વિચાર જ પ્રજાનું માનસ ઘડે છે અને માનસ સંસ્કૃતિને અને ઇતિહાસને પ્રભાવિત કરે છે. નીતિ, રાજકારણ, ધર્મ, મર્યાદા, વ્યક્તિ-સમાજનો સંબંધ, પરસ્પર વ્યવહાર આ બધા વિષેના નિશ્ચિત સિદ્ધાંતો પુરોગામી આગેવાન પુરુષોએ નિશ્ચિત કર્યા હોય છે. સમાજના તમામ વ્યવહારો આ નિશ્ચિત ધોરણ પ્રમાણે પ્રવર્તતા હોય છે. આ વિદ્વાન પુરુષો આ જ સિદ્ધાંત કેમ ગ્રાહ્ય છે?બીજા કેમ ગ્રાહ્ય નથી? તેની મીમાંસા કરે છે. આ નિયમો છોડી દેવાથી કયા નુકસાન થાય છે તે પણ પ્રજાને સમજાવે છે.

હિટલર એમ માનતો હતો કે માણસનું પરાક્રમ તેના વંશ પર આધારિત છે અને નોર્ડિક વંશનું લોહી શ્રેષ્ઠ છે, બાકીનું હીન છે. નોર્ડિક વંશનું લોહી બગડી ન જાય તે માટે નોર્ડિક વંશનો અન્ય સાથે વિવાહ ન થવો જોઇએ. સાથે જ એમ પણ માનતો કે લોકશાહી વિઘાતક છે, પ્રમુખશાહી જ શ્રેષ્ઠ છે. દરેક યુગમાં શ્રેષ્ઠ નેતા જન્મે છે. તેનું વર્ચસ્વ સ્વીકારી લેવામાં જ રાષ્ટ્રનું કલ્યાણ છે. આ બીજા વિશ્વયુદ્ધ સમયના જર્મનીનો કેંદ્રવર્તી વિચાર હતો.

રશિયાનો કેંદ્રવર્તિ વિચાર આનાથી સાવ સામા છેડાનો હતો. શ્રીમંત-ગરીબ, માલિક-નોકર, ઉચ્ચ-નીચ એવા વર્ગો સમાજને નુકસાન કરે છે. તેને નાબૂદ કરી વર્ગવિહીન સમાજથી જ માનવીની ઉન્નતિ થશે. આ રશિયાનો કેંદ્રવર્તી વિચાર હતો. તેમાંથી જ સામ્યવાદનો જન્મ થયો.

જેમ માણસની પોતાની એક વિચારધારા હોય છે તેમ રાષ્ટ્રની પણ એક વિચારધારા હોય છે. આ વિચારધારા જ રાષ્ટ્રનાં ભવિષ્યનું નિર્માણ કરે છે. વ્યક્તિગત રીતે માનવનો વિકાસ તેની નિષ્ઠા, કર્તવ્ય, નેતા, આર્થિક સ્થિતિ વગેરે પરિબળો પર આધાર રાખે છે. તેની સાથે રાષ્ટ્રનો વિચાર પણ ઘટક છે તે સ્વીકારવું જ પડશે.

ભારતીય સંસ્કૃતિ વિશ્વની પ્રાચીનતમ સંસ્કૃતિ છે. તેનો કેંદ્રવર્તિ વિચાર છે— સ્વનું હિત, સહુનું હિત. આ વિચારનાં ત્રણ ઘટક તત્ત્વો છે.

૧) હિત ૨) સર્વહિત ૩) સ્વહિત અને સર્વહિતનો સાપેક્ષ સંબંધ

અહિં હિત શબ્દની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ કરવી અગત્યની છે. સામાન્ય માનવી સુખ અને હિતની સમજણમાં અસ્પષ્ટ હોય છે. ગમે તે મેળવવું કે ભોગવવું તે સુખ છે. પણ આ પ્રક્રિયામાં સહુના વિચારને જોડવો, અંતિમ પરિણામને જોડવો અને જોડીને તેને અનુકૂળ ઉપાય યોજવો તે હિત છે. મિઠાઇ ભાવે છે માટે ખાઇ લેવી તે સુખ છે પણ મારી જેમ સહુને મિઠાઇ ભાવે છે તેનો વિચાર ‘હિત’ છે. મિઠાઇ ખાવાથી તબિયત પર શું અસર થતો તે વિચાર કરીને મિઠાઇ ખાવાનો – ન ખાવાનો નિર્ણય કરવો તે હિત છે.

બીજું તત્ત્વ છે—સર્વહિત. ભારતીય વિચાર પુરુષો જ્યારે સર્વહિતની વાત કરે છે ત્યારે તેમાં કેવળ પોતાનો પરિવાર, કોઇ જાતિ, કોઇ પ્રદેશ, કોઇ દેશની વાત નથી કરતા. તે સમગ્ર માનવ જાતિની વાત કરે છે. કેવળ માનવ જાતિની જ નહીં સમગ્ર પશુસૃષ્ટિની અને સમગ્ર જીવસૃષ્ટિની વાત કરે છે. જીવન જીવવામાં સહાયક બનતા પર્યાવરણ, વાતાવરણના હિતની પણ વાત કરે છે. જૈન ધર્મમાં આ માટેનું સુંદર સૂત્ર છે—परस्परोपग्रहो जीवानाम् (તત્ત્વાર્થ) જીવન પરસ્પરના ઉપગ્રહથી ચાલે છે.

(૩) સ્વહિત અને સર્વહિતને પરસ્પર સંબંધ છે. સ્વહિત અને સર્વહિત પરસ્પરના પૂરક છે. આ બંને એક બીજાથી નિરપેક્ષ બને તો વિઘાતક બની શકે છે. આ બંનેનું સામંજસ્ય જેટલું સ્વસ્થ સમાજ એટલો જ સ્વસ્થ રહે છે.

આ વિચારનું વ્યાવહારિક સ્વરૂપ ચાર પુરુષાર્થમૂલક જીવનવ્યવસ્થા છે. આ વ્યવસ્થા જીવન વ્યવસ્થાપનનાં (લાઇફ મેનેજમેંટ) સૂત્રો છે. જીવન અર્થ-કામ વિના ચાલતું નથી. પરંતુ દરેક વ્યક્તિ એક જ પ્રકારનું કર્મ કરે તો સર્વહિતમાં અવ્યવસ્થા સર્જાય તેથી અર્થ-કામનો વિચાર કરતા પહેલા પોતાનો ધર્મ વિચારવો. ધર્મ એટલે અહીં સ્વહિત. પોતાની પ્રતિભા, ફરજ, આદિનો વિચાર કરીને અર્થ-કામ નિશ્ચિત કરવા. માટે ધર્મ પ્રથમ છે. ધર્મ, અર્થ અને કામ વચ્ચે સામંજસ્ય જ જીવનને સુચારુ બનાવે છે. મહાભારતના શલ્ય પર્વમાં (૬૦/૨૧) કહ્યું છે.

धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ चाप्यपीडयन्। धर्मार्थकामान् योऽभ्येति सोऽत्यन्तं सुखमश्नुते॥

જે માણસ વાસના માટે ધર્મ અને અર્થને ધક્કો પહોંચાડતો નથી. અર્થ માટે ધર્મ અને કામને ભૂલી જતો નથી અને કેવલ ધર્મ માટે અર્થકામને ગૌણ કરતો નથી તે જ સુખ પામે છે.

સ્વનું હિત, સહુનું હિત. આ વિચાર સમાજની ધારણાનો અને ઉત્કર્ષનો પોષક છે તે વર્તમાન રાષ્ટ્રને ગળે ઉતારવું જરૂરી છે. આ વિચાર જો ભૂલાઇ ન ગયો હોત તો રાષ્ટ્રનું અધઃપતન થયું ન હોત. (મુસ્લીમોએ ભયથી એ આ વિચારને ઉખેડવા પ્રયાસ કર્યો. તેઓ સફળ ન થયા. અંગ્રેજોએ લાલચથી બદલવા પ્રયાસ કર્યો તો તે સફળ થયા.) છેલ્લી સદીમાં વિસ્તરેલા મૂડીવાદ, ઉપભોક્તાવાદ, સામ્રાજ્યવાદની અસરને કારણે રાષ્ટ્રનો મૂળભૂત વિચાર વિસારે પડ્યો છે તે સમયમાં આ કેંદ્રવર્તી વિચારનો અભ્યાસ કરવામાં આવશે અને તેનું અવલંબન લેવામાં આવશે તો રાષ્ટ્ર સ્વયમેવ તેની માનસિક ગુલામીમાંથી બહાર આવશે અને વિશ્વનું સર્વોત્તમ રાષ્ટ્ર બની રહેશે.