संगीत कला – प्रस्तुति

કળા માનવજીવનનું અને વ્યવહારનું મહત્ત્વનું અંગ છે. કળાનો સીધો સંબંધ માનવીના ભાવાત્મક સ્તર સાથે છે. દરેક કળા મહત્ત્વપૂર્ણ તત્ત્વ પર આધારિત હોય છે. જ્યારે કોઇ એક કળાને શાસ્ત્રીય રૂપ આપવામાં આવે ત્યારે તેને માટે નિયમો નક્કી કરવામાં આવે છે જે કળાનો મુખ્ય આધાર બને છે.

શાસ્ત્રોમાં ચોસઠ કળાનો ઉલ્લેખ છે. તેમાં લલિત કળાઓ માનવની કોમળ ભાવનાઓનું પ્રતીક છે. કાવ્યકળા, સંગીતકળા, ચિત્રકળા, મૂર્તિકળા અને શિલ્પકળા આ પાંચ લલિત કળાઓ છે.

સંગીત કળાની રસાનુભૂતિ અલૌકિક અને વિલક્ષણ હોય છે. તેનો અનુભવ થઇ શકે છે પરંતુ તેને શબ્દોમાં વર્ણવી શકાતી નથી. કળા અને સૌંદર્ય એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. કેમ કે કળામાં રસ અને આનંદ હોય છે. મધુરતા અને કોમળતા સૌંદર્યના મૂળ તત્ત્વો છે. કળા દ્વારા તે અભિવ્યક્ત થાય છે. સાહિત્ય શાસ્ત્રમાં રસ પ્રસિદ્ધ છે. સંગીતમાં રાગ પ્રધાન છે. અને રાગ રસસ્વરૂપ છે.[१] રસ વિના કોઇ પણ પદાર્થની પ્રવૃત્તિ થતી નથી.[२] સંગીતનો રસ દરેકને આકર્ષે છે.[३] સંગીત બુદ્ધિનો નહી હૃદયનો વિષય છે.

વિભાવ, અનુભાવ અને વ્યભિચારી ભાવ દ્વારા રસની નિષ્પત્તિ થાય છે. સ્થાયિભાવોના સ્પર્શ દ્વારા ચેતનાની સૂક્ષ્મ કે સ્થૂલ અભિવ્યક્તિ જ કળા બને છે. સંગીત દ્વારા રસની અને સૌંદર્યની અનુભૂતિ પ્રભાવી રીતે થાય છે માટે સંગીત શ્રેષ્ઠ કળા છે. રવીંદ્રનાથ ટાગોર કહે છે— કળા સૌંદર્યનું પ્રતીક છે. આત્માની પુકાર છે. કળા આત્માની અભિવ્યક્તિ છે. રવીંદ્રનાથ ટાગોર કહે છે— સંગીત, કળાનું પાવન સ્વરૂપ છે. તેથી સંગીત સૌંદર્યની સાક્ષાત્ અભિવ્યક્તિ છે.સારા કવિઓ સંગીતના માધ્યમે વિશ્વને અભિવ્યક્ત કરવા ચાહે છે.[४] પાબ્લો કૅસલ કહે છે— હૃદયને સુંદર અને કાવ્યાત્મક પદાર્થની અનુભૂતિ કરાવવા સંગીત એક પાવન માધ્યમ છે.[५]

गीतं नृत्यं च वाद्यं च त्रयं सङ्गीतमुच्यते।

સંગીત શબ્દની શાસ્ત્રીય પરિભાષા પ્રમાણે ગીત, નૃત્ય અને વાદ્ય આ ત્રણ એકત્ર થાય ત્યારે સંગીત નીપજે છે. અહીં ગીત સ્વરૂપ અંગ સંગીત તરીકે અભિપ્રેત છે. ગીતનો મહિમા ગાતા સંગીતરત્નાકરમાં શાર્ઙ્ગદેવ કહે છે—

વિષયના રસથી અજ્ઞાત ઘોડિયામાં સૂતેલો રડતો બાળક પણ ગીત સાંભળીને ખુશ થાય છે.

વનમાં ફરતું હરણનું બચ્ચું પણ ગીત સાંભળવામાં મગ્ન બનીને પોતાના પ્રાણ આપી દે છે.

તે ગીતનો મહિમા કોણ કહી શકે? ગીત ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષનું એકમાત્ર સાધન છે.[६]

ગીતમાં રાગ પ્રધાન છે. જે શબ્દ સ્વર અને વર્ણથી વિભૂષિત થઇને લોકોના મનને રંજિત કરે તે રાગ. આ રાગની વ્યાખ્યા છે.[७]

સંગીત મનોવિજ્ઞાન

સંગીત માનસિક રોગોની દવા છે. વિશ્વભરમાં આ વિષે પ્રયોગ થયા છે એનાથી એ સાબિત થયું છે કે મનોરોગી, નાનાં બાળક, ગર્ભવતી માતા, પશુઓ અને વૃક્ષો પર સંગીતનો ધીમો પણ સકારાત્મક પ્રભાવ પડે છે. ચિકિત્સકો સંગીતને એક આવશ્યક ચિકિત્સા પદ્ધતિ રૂપે સ્વીકારતા અચકાય છે પરંતુ મોટા ભાગના નિષ્ણાત ડૉક્ટરોનું એમ માનવું છે કે- સંગીત નસો પરનો તણાવ દૂર કરવામાં સહાયક થાય છે અને મનની નકારાત્મકતા દૂર કરે છે. આથી સંગીતનો હવે વૈકલ્પિક ચિકિત્સા રૂપે ઉપયોગ થઇ રહ્યો છે.

મન પર સંગીતનો ગાઢ પ્રભાવ પડે છે. મન મનુષ્યનાં વ્યક્તિત્વનું અભિન્ન અંગ છે. મનુષ્યના સુખ-દુઃખનો આધાર મન છે. મનુષ્યની ઉપલબ્ધિઓનો સ્રોત મન છે. મનુષ્યની તમામ આંતરિક ક્રિયાઓનો ઉદ્ગમ મનમાં થાય છે. મનોવિજ્ઞાનીઓ એમ માને છે કે- મનુષ્યના વ્યવહારનો એંશી ટકા હિસ્સો અવચેતન મન દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. મનુષ્યના સકારાત્મક કે નકારાત્મક  વિચાર અવચેતન મનમાં રહે છે. અવચેતન મનમાં રહેલા વિચાર મનુષ્યના સફળતા કે નિષ્ફળતા વિષેના આત્મવિશ્વાસને દૃઢ અથવા નિર્બળ કરે છે. શરીરની જેમ મન પણ થાક અનુભવે છે.નકારાત્મક વિચારો દ્વારા મનને અત્યધિક શ્રમ પડે છે. મન થાકી જાય છે. શરીરની જેમ થાકેલાં મનને પણ ખોરાકની જરુર પડે છે. સંગીત મનનો ખોરાક છે. સંગીત દ્વારા મનને વિપુલ પ્રમાણમાં સકારાત્મક ઊર્જા મળે છે. સંગીતથી મન પુષ્ટ અને સમૃદ્ધ બને છે. મનુષ્યનું માનસિક સંતુલન ત્રણ ગુણો પર આધારિત છે— આનંદ, એકાગ્રતા અને આસ્થા. સંગીત આ ત્રણ ગુણોને પ્રભાવિત કરે છે. ઉપર કહ્યું તેમ સંગીત વર્ણવિન્યાસરૂપ છે. સૂરીલા સ્વર ધરાવતા ધ્વનિતરંગો કાનમાં પડે ત્યારે તેના સ્પંદનથી જ્ઞાનતંતુ પ્રભાવિત થાય છે. આ મધુર સ્પંદનો મગજમાં આનંદદાયક સંવેદના ઉત્પન્ન કરે છે. આનંદદાયક સંવેદનામાં મનને એકાગ્ર કરવાની શક્તિ છે. વિક્ષિપ્ત મન જ ચંચળ હોય છે. એકાગ્ર મન શરીરને વિપુલ પ્રમાણમાં સકારાત્મક ઊર્જા પૂરી પાડે છે. તેથી વિચારો સકારાત્મક બને છે. સકારાત્મક વિચારોથી આસ્થા ખીલે છે. સંગીત ધ્યાનનું પ્રવેશદ્વાર છે અને ધ્યાન ધર્મનું પ્રવેશદ્વાર છે. આમ સંગીત મનુષ્યનાં (માનસિક સંતુલનને) મનદુરસ્ત બનાવી રાખવામાં બહુ ઉપયોગી છે.

સંગીત મનુષ્યનાં મગજમાં એવા તરંગ ઉત્પન્ન કરે છે જેનાથી માનસિક શાંતિ મળે છે. સંગીત સાંભળવાથી ચિંતા, ગભરામણ, ચિડિયાપણું, ક્રોધ, આવેશ જેવા લક્ષણ ધરાવતા દરદીને ઘણો આરામ મળે છે. સંગીત અવસાદ (ડિપ્રેશન)થી બચાવે છે. ચિકિત્સકોના કહેવા મુજબ સંગીત તણાવ (સ્ટ્રેસ) દૂર કરી કાર્યક્ષમતા વધારે છે. હવે ડૉક્ટરો પોતાની એકાગ્રતા અને કાર્યક્ષમતા વધારવા ઑપરેશન થિયેટરમાં પોતાને ગમતા સંગીતની ધૂન સાંભળે છે. ડૉક્ટરોનું માનવું છે કે-સંગીતના ઉપયોગથી ઑપરેશનની સફળતાનો દર વધે છે. સંગીતના પ્રયોગથી શારીરિક બિમારી દૂર થતી જોવા મળે છે. આથી જ સંગીતને રોગ નિવારક વૈકલ્પિક ચિકિત્સા પદ્ધતિ (ઑલ્ટરનેટિવ થેરપી) રૂપે જોવામાં આવે છે. દવાની સાથે સંગીત ચિકિત્સા (મ્યૂઝિક થૅરપી)નો પ્રયોગ કરવાથી અપેક્ષિત પરિણામ પ્રાપ્ત થયા છે. પ્રયોગ દ્વારા સંગીતના લાભ સિદ્ધ થયા છે. એક, સંગીત સાંભળવાથી તણાવ ઓછો થાય છે. બે, સંગીત સાંભળવાથી એકાગ્રતા વધે છે. ત્રણ, સંગીત સાંભળવાથી યાદશક્તિ વધે છે. ચાર, લોહીનું દબાણ (બ્લડપ્રેશર) કાબૂમાં રહે છે. પાંચ, શરીરનું અને મનનું ઉતાવળીયાણું ઘટે છે. છ, સ્વભાવગત ચિડિયાપણું ઓછું થાય છે.

માનવેતર સૃષ્ટિ પર સંગીતનો પ્રભાવ

સંગીતસમ્રાટ તાનસેન જે બાગમાં બેસીને ગાતા ત્યાં કળીઓ ખીલીને ફૂલ બની જતી. સંગીતની અદ્ભુત શક્તિ વૃક્ષોને પણ પ્રભાવિત કરે છે. સંગીતની સ્વરલહરીઓ વૃક્ષનાં નાડીતંત્રમાં હલચલ પેદા કરે છે તેમ જ ન્યુક્લીયસનું સંચાલન કરે છે. તેનાથી વૃક્ષોનો વિકાસ અને વૃદ્ધિ થાય છે. સંગીતથી વૃક્ષ-વનસ્પતિ ઝડપથી પલ્લવિત થાય છે.

વનસ્પતિ પર સંગીતની શું અસર થાય છે એ તપાસવા જગદીશચંદ્ર બૉઝે પંડિતજી શ્રી ૐકારનાથ ઠાકુરને પોતાની પ્રયોગશાળામાં આમંત્રિત કર્યા. વનસ્પતિને યંત્રો લગાવવામાં આવ્યા. પંડિતજીએ તેની સમક્ષ ભૈરવી ગાઇ.ગાયન પછી વનસ્પતિમાં નવી ચમક આવી હતી. તે યંત્રમાં નોંધાયું એટલું જ નહિ ત્યાં ઉપસ્થિત લોકોએ પણ જોયું. મધુર સ્વર સાંભળીને વનસ્પતિના પ્રૉટોપ્લાઝ્મ કોષમાં રહેલું ક્લોરોપ્લાસ્ટ વિચલિત અને ગતિમાન થાય છે.

દક્ષિણની અન્નામલાઇ યુનિવર્સિટીમાં કેટલાક છોડ ઉપર સંગીતની અસરનો પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો. તેનો નિષ્કર્ષ એ આવ્યો કે –સંગીત સાંભળવાથી છોડની વૃદ્ધિ સવાઇ ગતિએ થઇ. અમેરિકાની વિસ્કોન્સીન પરગણામાં આર્થરલાકર નામના ખેડૂતે ફૂલોના છોડ પર વાદ્ય-સંગીતની અસરનો પ્રયોગ કર્યો. તેનાથી ફૂલો જલ્દી ખીલતાં અને વધુ સમય તાજાં રહેતાં. ભારતમાં ડૉ. ટી. એન. સિંહ નામના વૈજ્ઞાનિકે સંગીતના ઉપયોગથી સરસવ, ચણા, ઘઉં, શેરડી, ચોખા, જેવા ધાન્ય, ફળ અને બીજના પાકમાં વૃદ્ધિ થાય છે તેવું તારણ કાઢ્યું. રોજ ત્રીસ મિનીટ સુધી ઉચ્ચ અને તીવ્ર ધ્વનિતરંગ ધરાવતા સંગીતથી પાકમાં વૃદ્ધિ થાય છે.

માત્ર વનસ્પતિ પર જ નહિ પરંતુ પશુઓ પર પણ સંગીતની અસર થાય છે. પશુઓ પણ સંગીતનો રસ માણે છે.[८] ફ્રાંસના પ્રાણિશાસ્ત્રી વાસ્તોવ આન્દ્રેએ ગલચર, સ્થલચર અને ખેચર પ્રાણિઓ પર વિભિન્ન ધ્વનિપ્રવાહ ધરાવતી સ્વરલહરીઓની શું અસર થાય છે તે તપાસવા તેમ જ તેમની પ્રતિક્રિયા શઉં હોય છે તેનું ગહન સંશોધન કર્યું. તેનો નિષ્કર્ષ એ આપ્યો કે – સંગીત દરેક જીવના મગજ અને નાડીસંસ્થાન પર આશ્ચર્યજનક પ્રભાવ પાડે છે. સંગીત જો તેમની પ્રકૃતિ અને મનઃસ્થિતિને અનુરૂપ હોય તો તેમને માનસિક પ્રસન્નતા અને ઉત્સાહ પ્રાપ્ત થાય છે. વિદેશની કેટલીક ગૌશાળાઓમાં ગાયને દોહવાના સમયે સંગીત સંભળાવવામાં આવે છે. તેથી ગાય દૂધ વધુ આપે છે.

સંગીતમાં ચમત્કારી શક્તિ છે. સંગીતનો પ્રભાવ કેવળ મનુષ્યો પર નહિ પરંતુ પશુ પક્ષી અને વૃક્ષ-વેલ પર પણ પડે છે. સંગીત માત્ર મનોરંજનનું સાધન તરીકે નહિ પરંતુ રોગ નિવારક ચિકિત્સા પદ્ધતિ રૂપે પણ જોવાય છે.અમેરિકા, કેનેડા, ઑસ્ટ્રૅલિયા જેવા વિકસિત દેશોમાં મ્યૂઝિક થૅરપી સેંટર તેના ઉદાહરણ છે.

સંગીતના લાભ

૧) સંગીત વ્યક્તિત્વના સર્વાંગીણ વિકાસમાં સહાયક છે. સંગીત સૃજનાત્મક શક્તિ (ક્રિએટિવિટી)નો વિકાસ કરે છે.

૨) સંગીત અભિવ્યક્તિનું ઉત્તમ માધ્યમ છે. સંગીત હૃદયના ભાવને વહેતા કરી શકે છે, સશક્ત રીતે રજૂ કરી શકે છે

૩) સંગીત માનસિક વિકાસમાં સહાયક છે. આ વાત પ્લેટોએ હજારો વર્ષ પહેલા જાણી લીધી હતી. ‘સંગીત આત્માનું સૌંદર્ય છે. સંગીત માનસિક વ્યાધિનું ઔષધ છે. સંગીત આત્માનો ખોરાક છે.’ પ્લેટોએ પોતાના પાઠ્યક્રમમાં સંગીતને મુખ્ય સ્થાન આપ્યું હતું. તેનું માનવું હતું કે- આત્માનો પરિષ્કાર કરવા સંગીતનું શિક્ષણ અનિવાર્ય છે.

૪) સંગીતથી બૌદ્ધિક વિકાસ થાય છે. સંગીત એક જટિલ, શાસ્ત્રીય અને ટેકનિકલ વિષય છે. સંગીત પુસ્તકની વિદ્યા નથી, કર્ણવિદ્યા છે. સંગીત શીખવા માટે આંખ, કાન અને સ્પર્શ આ ત્રણે ઇંદ્રિયોના સહિયારા પ્રયાસની જરુર રહે છે. આ ત્રણે ઇંદ્રિયો વચ્ચેનું સાયુજ્ય સંગીત દ્વારા સધાય છે. સંગીત દ્વારા ચિંતન શક્તિ વધે છે, ચિત્તની એકાગ્રતા વધે છે.

૫) સંગીત શારીરિક વિકાસમાં સહાયક છે. સંગીતથી ફેફસાને વ્યાયામ મળે છે. પ્રાણાયામના જેટલા લાભ છે તે બધા જ સંગીતથી મળે છે.

૬) સંગીત સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને વૈશ્વિક વિકાસમાં સહાયક છે. સંગીત કેવળ મનોરંજનનું સાધન નથી. સંગીત પરસ્સરને જોડે છે. સંગીતથી મૈત્રીની સરિતા પ્રવાહિત થાય છે. સંગીત સમાજને શીલ, વિનય, સંયમ અને નિયમના પાઠ શીખવે છે. સંગીત તમામ ભૌગોલિક અને રાજનૈતિક સીમાઓને પાર કરીને એકતાની ભાવનાનું નિર્માણ કરે છે. ()

જે બાળકો નાનપણમાં સંગીત શીખે છે તેઓ આગળ જઇને ઘણા વિષયોના જાણકાર બની શકે છે. સંગીત બાળકોમાં મહેનત (Hard work), અભ્યાસ (Practice) અને શિસ્ત(Discipline) લાવે છે. સંગીત ગુરુમુખી વિદ્યા છે. બીજી વિદ્યાઓ કદાચ ગુરુ વિના પુસ્તકની સહાયતાથી શીખી શકાય પણ સંગીત સાંભળીને જ શીખી શકાય છે. સંગીતની દુનિયામાં કહેવાય છે—તાનસેન બનવા માટે કાનસેન બનવું પડે છે. સંગીત બાળકોને સારા શ્રોતા બનાવે છે. સંગીતથી બાળકોનો આત્મવિશ્વાસ વધે છે. (LIFE 365 6/2/2016)

સંગીત અને અધ્યાત્મ

ભારતીય સંસ્કૃતિ અધ્યાત્મ પ્રધાન છે તેથી ભારતીય કળાઓનું ઉદ્દેશ્ય પણ અધ્યાત્મથી સંલગ્ન છે. કળાનું અંતિમ લક્ષ્ય સંસારથી પર થઇ મુક્તિ પામવાનું છે. દરેક કળાનો ઉદ્દેશ પરમ આનંદની પ્રાપ્તિ છે. આનંદની પ્રાપ્તિ કેવળ રચનાકારને નહિ પરંતુ શ્રોતા અને દર્શકને પણ થવી જોઇએ. જે કળા અધ્યાત્મને પોષે તે જ સાચી કળા છે. અધ્યાત્મ વિનાની કળા નિમ્ન કોટિની ગણાઇ છે. જે કળાની વિશ્રાંતિ ભોગમાં થતી હોય તે કળા નથી. જેના દ્વારા આત્મા પરમ આનંદમાં લીન બને તે સાચી કળા છે.[९] કળાની ગહરાઇનો સાધક કલાકાર નિર્દ્વન્દ્વ દશાનો અનુભવ કરે છે. પરમ આનંદમાં લીન બને છે. રવીંદ્રનાથ ટાગોર કહે છે— સંગીત દ્વારા જ મને એ બોધ થયો કે મુક્તિ મારી છે. હું એ મુક્તિનો અનુભવ કરી શકું છું. સંગીતના માધ્યમે હું દેહ અને મનથી બહુ દૂર ચાલ્યો જઉં છું. મારાપણું ભૂલી જઉં છું. સંગીત સહજપણે મને લૌકિક બંધનોથી ઉપર ઉઠાવે છે. હું ત્યાં પહોંચી જઉં છું જ્યાં પરમ તત્ત્વની અનુભૂતિ થાય છે.[१०]

અષ્ટાપદ પર્વત ઉપર ભગવાન સમક્ષ વીણા વગાડતા રાવણ એવી ઉચ્ચ દશામાં પહોંચી ગયા જે કેવળ તીર્થંકરના આત્માને જ પ્રાપ્ત થઇ શકે. સંગીતમાં તીર્થંકરનામકર્મ ઉપાર્જિત કરાવવાની તાકાત છે. શ્રી તીર્થંકર પરમાત્મા માલકંસ રાગમાં જ દેશના આપે છે તે પૂરવાર કરે છે કે સંગીત અને અધ્યાત્મનો ગાઢ સંબંધ છે.

ભારતીય સંસ્કૃતિ આદિકાળથી જ આધ્યાત્મિક અને ધાર્મિક સંસ્કારોથી યુક્ત રહી છે. ભારતીય સભ્યતામાં સંગીતનો જન્મ અને વિકાસ ભક્તિભાવનાથી થયો છે. ભારતીય સભ્યતામાં સંગીતને ભક્તિભાવનાનું શ્રેષ્ઠ માધ્યમ માનવામાં આવે છે.

સંગીત ક્ષેત્રે શ્રમણોનું પ્રદાન

જૈન શ્રમણો નિર્ગ્રંથ જીવન જીવે છે. રાગ પોષાય તેવા કાર્યથી તેઓ જાગૃતિપૂર્વક દૂર રહે છે. લોકરંજન માટે ગવાતું સંગીત શૃંગાર પ્રધાન હોવાથી તેઓ તેને વર્જ્ય ગણે તે સહજ છે. જૈન શ્રમણોએ વીતરાગતા પોષાય તે માટે સંગીતના ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પ્રદાન કર્યું છે.

જૈન શ્રમણો દ્વારા રચિત આઠ જેટલા સંગીતગ્રંથોની નોંધ મળે છે.

૧) સંગીતસમયસાર : આના કર્તા શ્રી પાર્શ્વચંદ્ર નામના દિગંબર મુનિ છે. તેની રચના વિક્રમની તેરમી સદીમાં થઇ છે. આ ગ્રંથ ત્રિવેંદ્રમ સંસ્કૃત ગ્રંથમાલામાં છપાયો છે.

૨) સંગીતોપનિષદ્ : આના કર્તા આ.શ્રી રાજશેખરસૂરિજીના શિષ્ય વાચનાચાર્ય શ્રી સુધાકળશ છે. તેની રચના વિક્રમ સંવત્ ૧૩૮૦માં થઇ છે. આ ગ્રંથ સયાજીરાવ ગાયકવાડ ઑરીએંટલ સીરીઝમાં છપાયો છે.

૩) સંગીતોપનિષત્ સારોદ્ધાર : આના કર્તા પણ આ.શ્રી રાજશેખરસૂરિજીના શિષ્ય વાચનાચાર્ય શ્રી સુધાકળશ છે. તેની રચના વિક્રમ સંવત્ ૧૪૦૬માં થઇ છે. તે અમુદ્રિત જણાય છે. તેમાં ૬૧૦ શ્લોક છે. પૂ. મુ.શ્રી ચતુર વિ. મ.ના મતે સંગીતમકરંદ અને સંગીતપારિજાત કરતા આ ગ્રંથ મહત્ત્વનો છે.

૪) વીણાવાદન : આના કર્તા ઉપકેશ ગચ્છના આ.શ્રી દેવગુપ્તસૂરિજી છે. તેમને વીણા વગાડવી પ્રિય લાગતી. તે અમુદ્રિત જણાય છે.

૫) સંગીતમંડન : આના કર્તા જૈન ગૃહસ્થ મંડનમંત્રી છે. તેની રચના વિક્રમ સંવત્ ૧૪૯૦માં થઇ છે.

સંગીતદીપક, સંગીતરત્નાવલી અને સંગીતસહ પિંગલ આ ત્રણ ગ્રંથના નામ મળે છે પણ વિશેષ માહિતી મળતી નથી.

આ ગ્રંથો સંગીતના શાસ્ત્રીય પક્ષને પ્રસ્તુત કરે છે. આ ઉપરાંત જૂની ગુજરાતીમાં સાધારણ લોકો પણ સમજી શકે તેવી ભાષામાં આનુષંગિક રૂપે સંગીતની માહિતી પીરસતી કૃતિઓ પ્રચુર પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે. ઉદાહરણ તરીકે માંડવીના હસ્તપ્રત ભંડારમાં ૨૭૦મી હસ્તપ્રતમાં (પત્રાંક ૨૫-બ, પ્રતનામ-દેવભદ્રયશોભદ્રરાસ આદિ) છ પ્રકારના પદાર્થોના નિરૂપણ પ્રસંગે છ રાગ તથા છત્રીસ રાગિણીઓનું સામાન્ય વર્ણન જોવા મળે છે. અહીં મૂળ છ રાગના મહિના, ગાવાનો સમય, ક્યો રાગ ક્યારે ન ગાવો તેનું વર્ણન છે.

કોડાયના હસ્તપ્રત ભંડારમાં એક હસ્તપ્રત છે. ( ક્રમાંક-૧૦૮૨) તેમાં શ્રીસ્થૂલભદ્રજીના શીલનું મહિમાગાન છે. તેના કર્તા અંચલગચ્છના શ્રીજ્ઞાનસાગરજીમ છે.(સમય-અઢારમી સદી) આ કૃતિમાં સાહિત્યમાં વર્ણવેલા શૃંગાર વગેરે આઠ રસના ગીત આઠ શાસ્ત્રીય રાગમાં પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યાં છે. અહીં કવિએ શૃંગાર રસ માટે કેદાર રાગ, હાસ્ય રસ માટે ગોડી રાગ, કરુણ રસ માટે કાફી રાગ, રૌદ્ર રસ માટે મારુ રાગ, વીર રસ માટે આશાવરી રાગ, ભયાનક રસ માટે કેદાર રાગ, બીભત્સ રસ માટે બંગાલો રાગ, અદ્ભુત રસ માટે બિહાગડો રાગ અને શાંત રસ માટે ધનાશ્રી મિશ્ર મેવાડો રાગ પ્રયોજ્યા છે. આ કૃતિ પ્રાયઃ મુદ્રિત છે. સ્થૂલભદ્ર નવરસોના નામે આવી અન્ય કૃતિ મળે છે. તેના કર્તા ઉપા.શ્રી ઉદયરત્નવિ.મ. અને પં. શ્રીદીપવિજયજી મ. છે.

ઉજ્જૈનમાં આ.શ્રીચંદ્રસાગરસૂ.જ્ઞાનમંદિરમાં હસ્તપ્રતમાં ઓગણીસમી સદીમાં થયેલા લુંકાગચ્છના ગિરધર ઋષિના શિષ્ય સુખદેવજીએ રચેલ પદ્ય કૃતિઓની હસ્તપ્રત મળે છે. (ક્રમાંક-૨૨૧૨) તેમાં પ્રાતઃકાલીન શ્રીપાર્શ્વનાથ પ્રભુસ્તવન, પાર્શ્વદેવ ગાર્હસ્થ્યસ્તવન, પાર્શ્વજિન વસંતક્રીડાસ્તવન, પાર્શ્વજિન દીક્ષાપદ, પાર્શ્વજિન છદ્મસ્થપદ, પાર્શ્વજિન જ્ઞાનાવસ્થાપદ જેવી કૃતિઓ જોવા મળે છે.

ઉજ્જૈનમાં આ.શ્રીચંદ્રસાગરસૂ.જ્ઞાનમંદિરમાં તાનસેન રચિત રાગમાલા કવિત્ત નામની એક પત્રની પ્રત મળે છે. (ક્રમાંક-૩૧૬૦) અંતમાં જલાલુદ્દીનનો ઉલ્લેખ છે. આ કૃતિમાં રાગોના નામ દર્શાવ્યા છે.

રાગમાલા

ઇતિહાસ અનુસાર મુસ્લિમ આક્રાંતાઓ દ્વારા વિક્રમની બારમીથી સોળમી સદી સુધી શાસ્ત્રીય સંગીતની પરંપરાને ઘણા આઘાત પહોંચ્યા. બાદશાહ અકબરના સમયમાં શાસ્ત્રીય સંગીતનો વિકાસ થયો. વિક્રમની પંદર-સોળમી સદીમાં પુષ્ટિમાર્ગનો ઉદય થયો. આ વૈષ્ણવ સંપ્રદાયે સંગીતને માધ્યમ બનાવી ભક્તિમાર્ગનો પ્રસાર કર્યો. મહાપ્રભુ વલ્લભાચાર્યે નવધા ભક્તિમાં કીર્તનનો સમાવેશ કર્યો. પુષ્ટિમાર્ગીય સેવાવિધિમાં આઠ પ્રહરની ઝાંખી (આંગી)ને અનુરૂપ પદોનું ગાયન થતું. અષ્ટછાપના કવિઓ મહાન સંગીતજ્ઞ હતા. તેમાંના હરિદાસ પાસે તાનસેન શાસ્ત્રીય સંગીત શીખ્યા હતા. આ કવિગણે શ્રીકૃષ્ણની દિનચર્યા રાસ, હોળી જેવા પ્રસંગને અનુરૂપ પદો રચ્યા છે શાસ્ત્રીય સંગીત અને લોક સંગીત બન્ને પ્રકારના સંગીતમાં પદો અને ગીતો પ્રચલિત કર્યા. પુષ્ટિમાર્ગની અસરમાં ઘણા જૈનો વૈષ્ણવ થવા લાગ્યા. તે જોઇ ઉપા. શ્રી સકલચંદ્રજીમ., પંડિત શ્રી વીરવિજયજીમ., પંડિત શ્રી રૂપવિજયજીમ., પંડિત શ્રી પદ્મવિજયજીમ. વગેરે મુનિવૃંદે પૂજાઓ બનાવી. પૂજાની દેશી (એટલે ગાવાની ઢબ, તર્જ) લોક સંગીતમાં હતી તેથી જલદી લોકજીભે ચઢી ગઇ. તે સાથે જ શાસ્ત્રીય સંગીત આધારિત રચનાઓ પણ અગણિત થઇ પરંતુ દુર્ભાગ્યે તે પ્રચલિત ન થઇ. શ્રી આનંદઘનજી મ.ના પદો શાસ્ત્રીય રાગમાં છે પણ તે વિરક્તિ પ્રધાન હોવાથી તેમને સંગીતની દૃષ્ટિએ તેમને ન જોવાયા. આથી એક મિથ્યા અવધારણા પ્રચલિત થઇ કે જૈનો પાસે શાસ્ત્રીય સંગીત નથી. રાગમાલા ઉપનિષદ્ જોતા આ અવધારણા મિથ્યા સાબિત થાય છે.

આ સંગ્રહનું રાગમાલા ઉપનિષદ્ એ નામ પણ સાર્થક છે. કેમ કે રાગ ગુરુની પાસે બેસીને જ પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય (उप +नि + सद् ) છે. રાગકોશમાં ૧૪૩૮ રાગોનું વિવરણ મળે છે. તેમાંથી હાલ બસો રાગો જ પ્રચલિત છે. પચાસ કે સાઇઠ ગવાય છે. રાગમાલા ઉપનિષદ્-માં ૮૬ શાસ્ત્રીય રાગો ઉપલબ્ધ થાય છે.

રાગમાલા ઉપનિષદ્-નાં સંપાદન દ્વારા પરમ પૂજ્ય અધ્યાત્મયોગી આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય કલાપૂર્ણસૂરીશ્વરજી મ.સા.ના શિષ્યરત્ન પરમ પૂજ્ય પ્રશાંતમૂર્તિ આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય તીર્થભદ્રસૂરીશ્વરજી મ.સા. તથા તેમના શિષ્ય પરિવારે પ્રભુભક્તિ અને શ્રુતભક્તિની સાથે સંગીતની વિલુપ્ત થતી પરંપરાને પુનર્જીવન પ્રદાન કર્યું છે. સંપાદકનું કર્મ મરજીવા સમું છે. મરજીવો જાનના જોખમે શ્વાસ રોકીને સમંદરની ગહરાઇમાં જઇ મોતી ગોતી લાવે તેમ સંપાદક શ્રુતસાગરના તળિયે જઇ દુર્લભ શાસ્ત્ર શોધી સાધકોને સુલભ કરી આપે છે. સાધકો માટે કઠિન તપસ્યા સમું આ વ્રત આદરવા માટે તેમને અભિવંદન અને અભિનંદન.

 – પરમ ઉપકારી પરમ પૂજ્ય આચાર્યદેવ શ્રીમદ્

વિજય રામચંદ્રસૂરીશ્વરજી મહારાજાનો શિષ્ય

વૈરાગ્યરતિવિજય

[१] रसात्मकः रागः

[२] न हि रसादृते कश्चिदर्थः प्रवर्तते।

[३] सङ्गीतं कं न मोहयेत्?

[४] The art is all media of artistic self expression through the language of words, sounds, lines and colors Music is the purest form of arts and therefore the most direct expression of Beauty. There the true poets seek to express the universe in terms of Music. (Rabindra Nath Tagore, Sadhana London, 1961)

[५] Music is the divine way to tell beautiful, poetic things to the heart.

[६] अज्ञातविषयास्वादो बालः पर्यङ्किकां गतः। रुदन् गीतामृतं पीत्वा हर्षोत्कर्षं प्रपद्यते॥१.२८॥

वनेचरस्तृणाहारश्चित्रं मृगशिशुः पशुः। लुब्धो लुब्धकसङ्गीते यच्छति जीवितम् ॥१.२९॥

तस्य गीतस्य माहात्म्यं के प्रशंसितुमीशते। धर्मार्थकाममोक्षाणामिदमेवैकसाधनम्॥१.३०॥

[७] रञ्जकस्वरसन्दर्भो गीतमित्यभिधीयते। शार्ङ्गदेव

योऽयं ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः। रञ्जको जनचित्तानां स रागः कथितो बुधैः॥

[८] पशुर्वेत्ति पशुर्वेत्ति वेत्ति गानरसं फणी।

[९] विश्रान्तिर्यस्य सम्भोगे सा कला न कला मता। लीयते परमानन्दे ययात्मा सा परा कला॥

[१०] રવીંદ્ર સંગીત, શાંતિદેવ ઘોષ, વિશ્વભારતી ગ્રંથાલય, કોલકાતા

Article About Sanskrit Language

॥ऐँ॥

विदितमेव भवतां यदुत-समस्तेऽपि विश्वे भारतीया संस्कृतिः प्राचीनतमा प्रगततरा च अस्ति। भारते बौद्धिकसम्पदः विकासः सर्वाधिकः अवर्तत। जीवनस्य प्रत्येकस्मिन् विषये भारतीयैः विचारितम् अस्ति, लिखितमपि अस्ति। सुग्रथितविचारा एव युक्तिपुरःसराः प्रमाणपरीक्षिताः च शास्त्राणि इति उच्यन्ते। शास्त्रेषु एव भारतीयसंस्कृतेः आत्मा निहितः अस्ति। भारतीयप्रजायाः संस्कारपिण्डः शास्त्रैः निबद्धः अस्ति। शास्त्रे रक्षिते आचारः रक्षितः भवति, आचारे रक्षिते बुद्धिः रक्षिताः भवति, बुद्धौ रक्षितायां संस्काराः रक्षिताः भवन्ति, संस्कारेषु रक्षितेषु संस्कृतिः रक्षिता भवति।

कस्मात् कारणात् भारतीयशास्त्राणि अमूल्यानि सन्तीति निर्देष्टुम् उदाहरणम् एकं प्रस्तौमि।

ईसवीये १७५२ (एकपञ्चाशदधिके सप्तदशशत)तमे वर्षे एकेन आङ्ग्लमहानुभावेन कस्यचित् चीनीभाषायां निबद्धस्य पुस्तकस्य आङ्ग्लानुवादः कृतः। स च ‘The Economy of Human Life’ इति नाम्ना प्रकाशितः। अत्यन्तं लोकप्रियस्य अस्य पुस्तकस्य ईसवीये १८१२ (द्वादशाधिकाष्टशत)तमे वर्षे षष्ठिवर्षाभ्यन्तरतः एव पञ्चाशद् आवृत्तयः सञ्जाताः। फ्रेंच-जर्मन-इटालियन् इत्यादिषु युरोपीयभाषास्वपि तस्य अनुवादः सम्पन्नः।

अस्याः कृतेः मूलादर्शा पाण्डुलिपिः तिब्बतदेशीय ल्हासाप्रदेशे पौन्ताला नामके पर्वते वर्तमाने एकस्मिन् विशाले ग्रन्थागारे आसीत्। तत्कालीनानां चीनदेशीयानां विदुषां ध्यानं पैगोडास्थितिषु ग्रन्थेषु आकृष्टम्। चीनसम्राजा काउत्सौनामकः कश्चिद् गभीरः उच्चविचारकः च विद्वान् पत्रं दत्त्वा तत्र प्रेषितः। अनेन विदुषा षण्मासं यावद् ग्रन्थानां अभ्यासः कृतः। तेषु प्राचीनतमः एकः लेखः समुपलब्धः यः ब्राह्मीलिपौ (जिमनासोफिस्ट) लिखितः आसीत्। लामागुरवः अपि तं ग्रन्थं पठितुं शक्ताः न आसन्। काउत्सौविदुषा स ग्रन्थः अधीत्य चीनीभाषायां अनूदितः।

अस्य ग्रन्थस्य मूलकर्ता कः इति अद्यापि न निश्चितं तथापि येन अज्ञातेन आङ्ग्लविदुषा अस्य अनुवादः कृतः स अन्तःसाक्ष्यादिना अनुमिनोति यदयं ग्रन्थः केनचित् ‘ब्राह्मणडण्डामिस’ नाम्ना विदुषा कृत इति। काउत्सौविद्वानपि प्रायः एवं अभिप्रैति यत् ‘येन भावेन अयं ग्रन्थः निर्मितः तं दृष्ट्वा अयं अनुवादः नास्ति किन्तु मूलग्रन्थ एव अस्ति’।

अस्य आङ्गलानुवादः पुनः अनेकासु भाषासु अनूद्य प्रकाशं प्राप्तः। उर्दूभाषायां त्रयः अनुवादाः सन्ति। ‘हिदीक-तुल-अखलाक’ नाम्ना (ईसवीये१९१३) ‘निझामे-हयाते-इन्सानी’ नाम्ना, ‘तनजीम-उल-हायत’नाम्ना च। ‘नीतिनिर्झर’ नाम्ना हिंदीभाषायामपि वर्तते। ‘सदीओ पुराणुं शाणपण’ इति नाम्ना गुर्जरभाषायामपि वर्तते।

अस्मिन् शास्त्रे जीवनस्य प्रत्येकासु अवस्थासु उपयोगिन्यः मूल्यशिक्षाः वर्तन्ते। प्रेरणाप्रदमार्गदर्शिका (Motvational guide) सदृशोऽयं ग्रन्थः मूलतः भारतीयबौद्धिकसम्पदेव चीनीप्रवासीभिः तत्र नीता इत्यत्र न शङ्कालेशोऽपि। एवंविधानि लक्षाधिकानि विश्वस्य विकासे, विज्ञाने, व्यवहारे च उपयोगिनि शास्त्राणि भारतदेशे अधुना अपि वर्तन्ते।

तेषां भाषा ‘संस्कृतम्’ वर्तते। सा एव सर्वासां एव भाषानां मातृभाषाः इति अतः अस्माभिः विशेषं प्रयासं कृत्वा संस्कृतभाषायाः गौरवं पुनः संस्थापनीयम्।

अस्मिन् प्रयासे दत्तचित्ता संस्कृतभारती अनुमोदनार्हा अस्ति। तस्याः यशस्वितायै प्रार्थयन् सर्वेषामेव संस्कृतानुरागिणां शुभम् अभिलषन् च विरमति।

श्रुतभवनस्थः वैराग्यरतिविजयः। वैक्रमीये २०७१ तमे वर्षे पौषशुक्लद्वादशीतिथौ रविवासरे

મહોપાધ્યાય શ્રી સમયસુંદરજી

૧૭વી સદીના મહાકવિઓંમાં મહોપાધ્યાય પદધારક, સમય = સિદ્ધાન્ત (સ્વદર્શન અને પરદર્શન) ને સુંદર = મંજુલ/મનોહર રૂપમાં જન સાધારણ એવં વિદ્વત સમાજની આગળ રાખવાવાળા, સમય = કાલ તથા ક્ષેત્રોચિત સાહિત્યનું સર્જન કરીને સમયનો સુંદર = પ્રશસ્તતમ ઉપયોગ કરવાવાળા અન્વર્થક નામધારક મહામના મહર્ષિ સમયસુંદર ગણિ છે. એમની યોગ્યતા એવં બહુમુખી પ્રતિભાના સંબંધમાં વિશેષ ન કહેતા આ કહે તો કોઇ અત્યુક્તિ ન થશે કે કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચન્દ્રાચાર્ય પછી સૌ વિષયોંમાં મૌલિક સર્જનકાર તથા ટીકાકારના રૂપમાં વિપુલ સાહિત્યનું નિર્માણ કરનાર અન્ય કોઇ કદાચ જ થયો હશે સાથે જ આ પણ સત્ય છે કે આચાર્ય હેમચંદ્રની જેમજ વ્યાકરણ, સાહિત્ય, અલંકાર, ન્યાય, અનેકાર્થ, કોષ, છન્દ, દેશી ભાષા તથા સિદ્ધાંતશાસ્ત્રોંના પણ આ અસાધારણ વિદ્વાન હતા. સંગીતશાસ્ત્રના દૃષ્ટિથી એક અદ્ભુત કલાવિદ્ (કલાના જાનકાર) પણ હતા.

કવિની બહુમુખી પ્રતિભઆ અને અસાધારણ યોગ્યતાનો માપદંડ કરવાના પહેલા આ સમુચિત થશે કે એમના જીવન અને વ્યક્તિત્વનો સંક્ષિપ્ત પરિચય પ્રસ્તુત કરવામાં આવે-

જન્મ અને દીક્ષા- રાજસ્થાન પ્રદેશના સાઁચોર (સત્યપુર) માં એમનો જન્મ થયો હતો. એમના માતા-પિતા પોરવાલ જાતિના હતા. એમના માતાનું નામ લીલાદેવી અને પિતાનું નામ રૂપસી હતું. કવિનો જન્મ અજ્ઞાત છે પણ કવિરચિત ભાવશતકને આધાર માનીને મારા મતાનુસાર એમનો જન્મ સંવત્ ૧૬૧૦ ના લગભગ માની શકાય. એમને દીક્ષા કયા સંવતમાં લીધી એનો પણ કોઇ ઉલ્લેખ પ્રાપ્ત નથી. પરંતુ એમના જ શિષ્ય વાદી હર્ષનંદન પોતાના સમયસુંદર ગીતમાં ‘નવયૌવન ભર સંયમ સંગ્રહ્યો જી’ નો ઉલ્લેખ કર્યો છે તેથી એમનો દીક્ષા ગ્રહણ કાલ ૧૬૨૮ થી ૩૦ ના વચ્ચેનો માની શકાય. એમની દીક્ષા અકબર પ્રતિબોધક યુગપ્રધાન જિનજન્દ્રસૂરિએ પોતાના કરકમલોંથી પ્રદાન કરીને પોતાના પ્રથમ શિષ્ય સકલચન્દ્રગણિનો શિષ્ય બનાવ્યો હતો.અને મુનિપદ પ્રદાન કરીને સમયસુંદર નામ આપ્યું હતું. એમની શિક્ષા-દીક્ષા યુગપ્રધાન જિનચંદ્રસૂરિના જ શિષ્ય વાચક મહિમરાજ (જિનસિંહસૂરિ) અને સમયરાજોપાધ્યાયના નિદર્શનમાં જ થઈ હતી. અર્થાત્ આ બન્ને પણ સમયસુંદરજીના વિદ્યા ગુરુ હતા.

ગણિપદ- ભાવશતકની રચના પ્રશસ્તિમાં કવિએ પોતાના નામ જોડે ગણિ પદનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. ભાવશતકની રચના સંવત્ ૧૬૪૧ માં થઈ. તેથી વધારે સંભાવના છે કે યુગપ્રધાન જિનચંદ્રસૂરિએ સંવત્ ૧૬૪૦, માઘ સુદિ પાંચમ ને જૈસલમેરમાં વાચક મહીમરાજના સાથે જ એમને પણ ગણિ પદ પ્રદાન કર્યુ હશે.

વાચનાચાર્ય પદ- સમ્રાટ અકબરના નિમંત્રણ ઉપર આચાર્ય જિનચંદ્રસૂરિ સંવત્ ૧૬૪૮, ફાલ્ગુન સુદિ ૧૨ ના દિવસે લાહોરમાં સમ્રાટ સાથે મળ્યા હતા. તે સમયે જિનચંદ્રસૂરિની સાથે મહોપાધ્યાય જયસોમ, વાચનાચાર્ય કનકસોમ, વાચક રત્નનિધાનગણિ, સમયસુંદર અને ગુણવિનય ઇત્યાદિ પણ આચાર્યશ્રીની સાથે હતા. સંવત્ ૧૬૪૯ માં સમ્રાટ અકબરે કાશ્મીર વિજય માટે પ્રસ્થાન કર્યુ હતુ. તે સમય વાચક મહીમરાજ આદિ પણ સાથે હતા. કાશ્મીર વિજયથી પાછા આવ્યા બાદ સમ્રાટ અકબરે વાચક મહીમરાજને આચાર્ય બનાવવા આગ્રહ કર્યો. તે સમય આચાર્ય જિનયંદ્રસૂરિએ સંવત્ ૧૬૪૯, ફાલ્ગુન સુદિ બીજ ને લાહોરમાં વિશાલ મહોત્સવની સાથે વાચક મહીમરાજ ને આચાર્ય અને સમયસુંદરને વાચકાચાર્ય પદ પ્રદાન કર્યું હતું. આ પદારોહણ ઉપર મહામંત્રી કર્મચંદ બચ્છાવતે એક કરોડ રૂપયા વ્યક્ત કર્યા.

ઉપાધ્યાય પદ- કવિની ૧૬૭૧ ના બાદની રચનાઓંમાં ઉપાધ્યાય પદનો ઉલ્લેખ મળે છે. તેથી આ નિશ્ચિત છે કે જિનસિંહસૂરિએ લવેરાએ એમને ઉપાધ્યાય પદથી વિભૂષિત કર્યું હતું.

મહોપાધ્યાય પદ- પરવર્તી અનેક કવિઓંએ આપણને ‘મહોપાધ્યાય’ પદથી સૂયિત કર્યું છે.જે ખરેખર આપણને પરંપરાનુસાર પ્રાપ્ત થયું હતું. સં.૧૬૮૦ બાદ ગચ્છમાં આપણજ વયોવૃદ્ધ, જ્ઞાનવૃદ્ધ અને પર્યાયવૃદ્ધ હતા. ખરતરગચ્છની આ પરંપરા રહી છે કે ઉપાધ્યાય પદમાં જો સૌથી મોટો હોય તેજ મહોપાધ્યાય કહેવાય છે.

પ્રવાસ- કવિના સ્વરચિત ગ્રંથોંની પ્રશસ્તિઓ, તીર્થમાલાઓ અને તીર્થસ્તવ સાહિત્યને જોતા એવું લાગે છે કે કવિનો પ્રવાસ ઉત્તર ભારતના ક્ષેત્રોમાં બહુ લાંબો રહ્યો છે. સિંધ, ઉત્તરપ્રદેશ, રાજસ્થાન, સૌરાષ્ટ્ર, ગુજરાતના પ્રદેશોમાં(નું?) વિવરણ અત્યધિક રહ્યો છે.

ઉપદેશ- એમના ઉપદેશોથી પ્રભાવિત થઈને સિદ્ધપુર (સિંધ) ના કાર્યવાહક (અધિકારી) મખનૂમ મુહમ્મદ શેખ કાજીને પાતાની વાણીથી પ્રભાવિત કરીને સમય સિંધ પ્રાંતમાં ગૌમાતાના પંચનદીના જલચર જીવ એવં અન્ય જીવોની રક્ષા માટે સમયની ઉદ્ઘોષણા કરાવે છે. એવી રીતે જ્યાં જૈસલમેરમાં મીના-સમાજ સાઁડોનો વધ કરતો હતો, ત્યાંજ જૈસલમેરના અધિપતિ રાવલ ભીમજી ને બોધ આપીને આ હિંસાકૃત્ય બંદ કર્યું હતું અને મંડોવર (મંડોર, જોધપુર સ્ટેટ) તથા મેડતાના અધિપતિઓને જ્ઞાન-દીક્ષા આપીને શાસન-ભક્ત બનાવ્યાં હતાં.

સ્વર્ગવાસ- સમયસુંદરજીએ વૃદ્ધાવસ્થામાં શારીરિક ક્ષીણતાના કારણે સંવત્ ૧૬૯૬ થી અમદાવાદમાં સ્થિરતા કરી હતી. સંવત્ ૧૭૦૨, ચૈત્ર સુદિ તેરસ મહાવીર જયંતીના દિવસ જ એમનો સ્વર્ગવાસા થયો. અમદાવાદમાં એમનું સ્મારક અવશ્ય જ બન્યું હશે. પરંતુ આજ તે પ્રાપ્ત નથી. એમની ચરણ-પાદુકાઓ નાલ દાદાબાડીમાં અને જૈસલમેરમાં પ્રાપ્ત છે.

શિષ્ય પરંપરા- એક પ્રાચીન પત્ર મુજબ જ્ઞાત થાય છે કે કવિના ૪૨ શિષ્ય હતા, જેમાં વાદી હર્ષનંદન, મેઘવિજય, મેઘકીર્તિ, મહિમાસમુદ્ર આદિ મુખ્ય છે. એમની પરંપરામાં અંતિમ યતિ ચુન્નીલાલાજી લગભગ ૩૦ વર્ષ પહેલા મૌજૂદ હતા.

સાહિત્ય સર્જન- કવિવર સર્વતોમુખી પ્રતિભાના ધારક એક ઉદ્ભટ વિદ્વાન હતા. કેવળ તે સાહિત્યની ચર્ચા કરવાવાળા વાચાના વિદ્વાન જ ન હતા અપિતુ તે પ્રકાંડ-પાંડિત્યની સાથે લેખનીના ધણી પણ હતા. કવિએ વ્યાકરણ, અનેકાર્થી સાહિત્ય, સાહિત્ય, લક્ષણ, છંદ, જ્યોતિષ, પાદપૂર્તિ સાહિત્ય, ચાર્ચિક, સૈદ્ધાંતિક અને ભાષાત્મક ગેય સાહિત્યની જે મૌલિક રચનાઓ અને ટીકાઓ ગ્રથિત કર રસસ્વતીના ભંડારને સમૃદ્ધ કરીને જે ભારતીય વાઙ્મયની સેવા કરી છે, તે ખરેખર અનુપમેય છે અને વર્તમાન સાધુ-સમાજ માટે આદર્શભૂત અનુકરણીય પણ છે. કવિની મુખ્ય-મુખ્ય કૃતિઓ નિમ્ન છે-

૧. મૌલિક સંસ્કૃત રચનાઓ

૧. અષ્ટલક્ષ્મી (અર્થ રત્નાવલી)                                 ૨. ભાવશતક

૩. મંગલવાદ                                                              ૪. સમાચારી શતક

૫. વિશેષ શતક                                                           ૬. વિશેષ સંગ્રહ

૭. વિસંવાદ શતક                                                      ૮. કથા કોષ

૯. સારસ્વત રહસ્ય                                                    ૧૦. સ્તોત્રસંગ્રહ આદિ ૨૨ કૃતિઓ

૨. સંસ્કૃત ટીકાઓ

૧. રઘુવંશ ટીકા                                         ૨. વૃત્તરત્નાકર ટીકા

૩. વાગ્ભટાલંકાર ટીકા                              ૪. સારસ્વત વૃત્તિ

૫. માઘકાવ્ય ટીકા                                     ૬. મેઘદૂત પ્રથમ શ્લોક ટીકા

૭. લિંગાનુશાસન ચૂર્ણિ                              ૮. કલ્પલતા ટીકા

૯. દશવૈકાલિકસૂત્ર ટીકા આદિ ૨૪ ગ્રંથ

૩. પાદપૂર્તિ સાહિત્ય

૧. જિનસિંહસૂરિ પદોત્સવ કાવ્ય (રઘુવંશ તૃતીય સર્ગ પાદપૂર્તિ)

૨. ઋષભ ભક્તામર સ્તોત્ર (ભક્તામર પાદપૂર્તિ)

એમના મૌલિક કૃતિઓમાં અષ્ટલક્ષ્મી ગ્રંથ અનુપમેય ગ્રંથ છે.અને સમગ્ર ભારતીય સાહિત્યમાં આ કોટિનો કોઇ બીજો ગ્રંથ મળતો નથી. તેમ સંસ્કૃત સાહિત્યમાં વીસંધાન કાવ્ય, સપ્તસંધાન કાવ્ય, ચુતુર્વિંશતિ સંધાન કાવ્ય પ્રાપ્ત છે અને એક શ્લોકના સો અર્થવાળું શતાર્થી કાવ્ય પણ મળે છે પરંતુ એક-એક અક્ષરના એક-એક લાખ અર્થ કરવાવાળી કોઇ કૃતિ પ્રાપ્ત નથી, પ્રાપ્ત છે તો કેવળ આ જ કૃતિ. આ કૃતિમાં ‘राजानो ददते सौख्यम्’ આ આઠ અક્ષરો ઉપર પ્રત્યેક અક્ષરના કવિએ વ્યાકરણ કોષ અને અનેકાર્થી કોષોના આધારે એક-એક લાખ અર્થ કર્યા છે. તેથી આ ગ્રંથ અષ્ટલક્ષ્મીના નામે પ્રસિદ્ધ છે. એની રચનાના સંબંધમાં ઉલ્લેખ મળે છે કે સમ્રાટ અકબરની સભામાં ચર્ચાના સમયે જૈનાચાર્ય દ્વારા જ્યારે આ કહેવામાં આવ્યું કે ‘एगस्स सुत्तस्स अणंतो अत्थो’ અર્થાત્ એક-એક સૂત્રના અનંત અર્થ થાય છે. સભાએ પ્રમાણિત કરવા કીધું. તે (ત્યારે) કવિ સમયસુંદરે આને પ્રમાણિત કરવા માટે સમયની ઇચ્છા કરી. વિક્રમ સંવત્ ૧૬૪૯ શ્રાવણ શુક્લ તેરસની સાયંકાલ જે સમયે અકબરે કાશ્મીર વિજય માટે શ્રીરાજ શ્રીરામદાસજીના વાટિકામાં પ્રથમ પ્રવાસ કર્યો હતો. ત્યાંજ સમસ્ત રાજાઓ, સામંતો, અને વિદ્વાનોની ઉપસ્થિતિમાં કવિએ પાતાનો નૂતન ગ્રંથ સાંભળાવીને સૌના સન્મુખ સિદ્ધ કરી બતાવ્યું કે મારા જેવો એક અદનો વ્યક્તિ પણ એક અક્ષરના એક લાખ અર્થ કરી શકે છે.તો સર્વજ્ઞની વાણીનાં અનંત અર્થ કેમ નહિ થશે? આ ગ્રંથ સાંભળીને સૌ ચમત્કૃત થયા અને વિદ્વાનોના સન્મુખ જ સમ્રાટે આ ગ્રંથને પ્રમાણિત કર્યું.

કવિના રૂપમાં પ્રતિષ્ઠાપિત કરવા માટે એમનું જિનસિંહસૂરિ પદોત્સવ કાવ્યજ પર્યાપ્ત છે. આ કાવ્યમાં રઘુવંશ કાવ્યના ત્રીજા સર્ગની પાદપૂર્તિના રૂપમાં જિનસિંહસૂરિ કે આચાર્ય પદોત્સવનું વર્ણન કર્યુ છે. આ પદોત્સવ સમ્રાટ અકબરના આગ્રહ ઉપર જ યુગપ્રધાન જિનચન્દ્રસૂરિના આદેશ મુજબ મહામંત્રી કર્મચંદ બચ્છાવતે સંવત્ ૧૬૪૯, ફાલ્ગુન સુદિ બીજને લાહોરમાં આયોજિત કર્યો હતો. દા. ત. બે પદ્ય જુઓ-

यदर्ध्वरेखाभिधमंह्रिपङ्कजे, भवान्ततः पूज्यपदप्रलब्धवान्।

प्रभो! महामात्यवितीर्णकोटिशः सुदक्षिणादोहद! लक्षणं दधौ॥१॥

अकब्बरोक्त्या सचिवेशसद्गुरुं, गणाधिपं कुर्विति मानसिंहकम्।

गुरोर्यकः सूरिपदं यतिव्रतिप्रिया प्रपेदे प्रकृतिप्रिये वद॥२॥

એવી રીતે આચાર્ય માનતુંગસૂરિ પ્રણિત ભક્તામર સ્તોત્રના ચૌથું ચરણ પાદપૂર્તિરૂપ છે. આમાં કવિએ આચાર્ય માનતુંગના સમાનજ ભગવાન આદિનાથને નાયક માનીને સ્તવના કરી છે. આ કૃતિ પણ અત્યંત જ પ્રોજ્જવળ અને સરસ-માધુર્ય સંયુક્ત છે.

કવિનું સ્તવના સમયે ભાવુક સ્વરૂપ જુઓ અને સાથે શબ્દયોજના પણ જુઓ-

नमेन्द्रचन्द्र! कृतभद्र! जिनेन्द्रचन्द्र! ज्ञानात्मदर्श-परिदृष्ट-विशिष्ट! विश्व!।

त्वन्मूर्तिरर्त्तिहरणी तरणी मनोज्ञे- वालम्बनं भवजले पततां जनानाम्॥१॥

કવિની ઉપમા સાથે ઉત્પ્રેક્ષા જુઓ-

केशच्छटा स्फुटतरा अधदङ्गदेशे, श्रीतीर्थराजविबुधावलिसंश्रितस्त्वम्।

मूर्धस्थकृष्णतलिकासहितं च शृङ्ग, मु(ङ्गमु)च्चैस्तटं सुरगिरेरिव शातकौम्भम्॥३॰॥

કવિની સંવત્ ઉલ્લેખવાળી સર્વપ્રથમ રચના ભાવશતક છે. એની રચના સંવત્ ૧૬૪૧ માં થઈ છે. આમાં આચાર્ય રચિત કાવ્યપ્રકાશમાં વર્ણિત ધ્વનિને આશ્રિતે કરીને વાચ્યાતિશાયી વ્યંગના કતિપય ભેદો ઉપર કવિએ આ ભાવશતક ઉપર વિશદતાથી વિચાર કર્યો છે.

ભાષા જ્ઞાન- કવિનો જેમ સંસ્કૃત ભાષા ઉપર અધિકાર હતો તેમ જ પ્રાકૃત, રાજસ્થાની, સિંધી આદિ ભાષાઓં ઉપર પણ અધિકાર હતો. પ્રાકૃત અને સંસ્કૃત મિશ્રિત પાર્શ્વનાથ સ્તોત્રનું પ્રથમ પદ્ય જુઓ-

लसण्णाण-विन्नाण-सन्नाण-गेहं, कलाभिः कलाभिर्युतात्मीयदेहम्।

मणुण्णं कलाकेलिरूवाणुगारं, स्तुवे पार्श्वनाथं गुणश्रेणिसारम्॥१॥

એવી રીતે રાજસ્થાની અને સંસ્કૃત પાર્શ્વનાથ અષ્ટકનું એક પદ જુઓ-

भलूं आज भट्युं, प्रभोः पादपद्मं, फली आस मोरी, नितान्तं विपद्मम्।

गयूं दुःखनासी, पुनः सौम्यदृष्ट्या, थयुं सुक्ख झाझुं, यथा मेघवृष्ट्या॥१॥

સિંધી ભાષામાં રચિત સ્તવનું એક પદ જુઓ-

आवो मेरे बेठा पिलावा, बही बेडा गोदी में सुख पावा।

मन्न असाडा बोल ऋषभजी, आउ असाढा कोल॥७॥

એવી રીતે નેમિનાથ સ્તવનની એક પંક્તિ જુઓ-

भावंदा है मइकुं भावंदा है, नेमि असाढे आवंदा है

आया तोरण लाल असाढा, पसुय देखि पछिताउंदा है भइणा

એમના દ્વારા રચિત સ્તોત્ર અષ્ટકના રૂપમાં સંસ્કૃત ભાષામાં પાંચસો સ્તોત્ર પ્રાપ્ત છે, જેમાં કઈ સ્તોત્ર યમકપ્રધાન છે, કઈ શ્લષપ્રધાન છે, કઈ ચિત્રકાવ્ય પ્રધાન છે.

રાજસ્થાની કૃતિઓ-કવિએ સંસ્કૃત સાહિત્યની જેમ રાજસ્થાની ભાષામાં પણ વિશાલ એવં વિપુલ સાહિત્ય ની રચના કરી છે. રાસ એવં ચૌપાઈ સંજ્ઞક ગેયાત્મક મોટી-મોટી કૃતિઓમાંથી કઈના નામો એવી રીતે છે-

૧. શાંબ                                                 ૨. મૃગાવતી રાસ

૩. સીતારામ ચૌપાઈ                                  ૪. નલ દમયન્તી યૌપાઈ

૫. દ્રૌપદી ચૌપાઈ                                      ૬. ચંપક શ્રેષ્ઠી ચૌપાઈ

અને શત્રુંજય રાસ આદિ ૨૧ કૃતિઓ મળે છે. ચૌબીસી, બીસી, છત્તીસી અને ભાસ આદિ અનેકોં કૃતિઓ મળે છે. સ્ફુટ રચનાઓમાં રાજસ્થાની ભાષામાં રચિત સ્તોત્ર, સ્તવ, સ્વાધ્યાય, ગીત, વેલી આદિ લગભગ ૫૦૦ સ્ફુટ રચનાઓ મળે છે, જેમનું સંગ્રહ ‘સમયસુંદર કૃતિ કુસુમાંજલિ’ પુસ્તકના રૂપમાં પ્રકાશિત થયો છે.

એવી રીતે આપણે જોઇએ છીએ કે મહોપાધ્યાય સમયસુંદર અસાધારણ પ્રતિભાના ધારક હતા. વ્યાકરણ, સાહિત્ય, ન્યાય, દર્શન અને જૈનાગમોના ધુરંધર વિદ્વાન્ એવં સફલ ટીકાકાર હતા. સંવત્ ૧૬૬૧ થી લઈને ૧૭૦૨ સુધી નિરંતર આ સાહિત્ય સર્જનામાં રહ્યા અને મા સરસ્વતીના ભંડારને પૂર્ણ રૂપથી સમૃદ્ધ કરતા રહ્યા.

એમના ગીતી કાવ્યોંની પ્રચુરતા જોઈને એમના સંબંધમાં પ્રસિદ્ધ ઉક્તિ સમયસુંદરના ગીતડા, ભીતાં પર ના ચીતરા યા કુમ્ભા રાણા ના ભીંતડા ને સહજ ભાવથી સ્વીકાર કરવું જ પડે.

 

[રાજસ્થાન વિશ્વવિદ્યાલય, જયપુર]