‘માંસાહાર : વૈશ્વિક દૃષ્ટિ’

ફિલીપ વોલેન એક ઓસ્ટ્રેલિયન સમાજસેવક (ફિલેંથ્રેપ્રોસીસ્ટ) તેઓ સીટીબેંકના નિવૃત્ત ઉપપ્રમુખ છે. સીટી કોર્પના જનરલ મેનેજર (જી.એમ.) હતા. તેમનો જન્મ બંગલુરુમાં (ઇ.૧૯૫૦)માં થયો. પ્રાથમિક શિક્ષણ અહીં જ પ્રાપ્ત કર્યું. તેમને ૩૪ વર્ષની ઉમરે ઓસ્ટ્રેલિયાના ૪૦ બેસ્ટ અને બ્રાઇટ વ્યક્તિઓમાં સ્થાન મળ્યું. ઓર્ડર ઓફ દ ઇયરના ઓસ્ટ્રેલિયાનો સર્વોચ્ચ પદક મળ્યો છે. ઇ.૨૦૨૧માં તેમને પ્રાણિઓના એથિક્સ માટે ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીમાં આમંત્રણ મળ્યું હતું. હાલ મેલબોર્ન ઓસ્ટ્રેલિયામાં પ્રાણિઓના હક માટે સક્રિય કાર્ય કરે છે. વિશ્વમાં માણસોના હક માટે લડનારા ઘણાં છે. પણ મૂક પ્રાણિઓ વિષે બોલનારા ઓછા છે. ફિલીપ તેમાંના એક છે.

વિદેશમાં ઘણી ચર્ચાઓ થતી રહે છે. આવી જ એક મુક્તચર્ચાનું આયોજન ધ રાઇટર સેંટર,બુક વર્લ્ડ નામની સંસ્થા દ્વારા જાહેરમાં થયું હતું. તેનો વિષય હતો- ભોજનમાંથી માંસાહારની બાદબાકી થવી જોઇએ કે નહિ? આ મુક્તચર્ચામાં ફિલીપ વોલેને માંસાહારની વિરુદ્ધમાં બહુ જ અસરકારક વક્તવ્ય આપ્યું હતું. યુ ટ્યુબ પર આ વક્તવ્ય ૬ લાખથી વધુ લોકોએ સાંભળ્યું છે. તે અત્રે પ્રસ્તુત છે. ચર્ચા દ્વારા જનમત ઘડાય છે. જનમત દ્વારા રાષ્ટ્રની નીતિ નક્કી થાય છે. અને તે દ્વારા મનુષ્યજાતિનો વર્તમાન અને ભવિષ્ય નિશ્ચિત થાય છે. પશ્ચિમના કેટલાક જાગૃત નાગરિકોએ માંસાહારની વિરોધમાં જનમત ઊભો કરવા આવાહન કર્યું છે. તેમાં વિશ્વદૃષ્ટિ છે. કેવળ ધર્મ જ નહીં, વેપારની દૃષ્ટિએ પણ માંસાહાર વર્જ્ય છે તે અહીં સારી રીતે રજૂ થયું છે. આ લેખમાં ભૂતપૂર્વ ઇસરોના નિવૃત્ત વૈજ્ઞાનિક સુરેંદ્રસિંહ પોખરણાએ શ્રુતસાગરમાં (ઑગસ્ટ ૨૦૧૬,અંક-૩ પત્ર-૧૮, પ્ર. આ.શ્રીકૈલાસસાગરસૂરિ જ્ઞાનમંદિર, કોબા) લખેલ લેખના અંશ પણ સમાવ્યા છે.

વિશ્વમાં ૭ અબજ માણસો જીવે છે અને આપણે મનુષ્યો દર અઠવાડિયે ૨૦ કરોડ પ્રાણિઓને યા તો મારી નાંખીએ છીએ યા તો યાતનાનો ભોગ બનાવીએ છીએ. સન ૧૯૭૦થી ૨૦૧૦ના ચાલીસવર્ષના અંતરાલમાં પૃથ્વીના અડધા જીવજંતુ અને પશુ નાશ પામ્યા. દર વર્ષે પૃથ્વી પરથી લગભગ ૨૫,૦૦૦ જીવોની પ્રજાતિઓ લોપાઇ રહી છે. જેમ કે આજકાલ કાળા હરણ, પતંગિયા, વીંછી, સાપ, ચકલી આદિ ઓછા જોવા મળે છે. મેડિટેરનિયન સમુદ્ર પર રહેલા લગભગ ૨૦ દેશો દ્વારા દર વર્ષે લગભગ અઢી કરોડ ચકલીઓની હત્યા થાય છે. દર વર્ષે માંસાહાર માટે લગભગ ૧૫,૦૦૦ કરોડ જીવોની હત્યા થઇ રહી છે.

આ પૃથ્વી પર વધતા પ્રદૂષણ, જનસંખ્યા અને વાતાવરણમાં બદલાવને કારણે હવે ફક્ત છ વર્ષ રહ્યા છે. પછી આપણી પ્યારી પૃથ્વી પર એવા પરિવર્તન થશે જેને ફરી સારા કરવી અસંભવ છે. આપણી પૃથ્વી ધીરે ધીરે છટ્ઠા વિલોપન તરફ વધી રહી છે. પહેલા પૃથ્વી પર પાંચ વિલોપન થઇ ચુક્યા છે. એટલે આવું પહેલા પાંચ વાર થઇ ગયું છે. જ્યારે પૃથ્વી પર વસનારી પ્રજાતિઓની સંખ્યામાં જબરદસ્ત કમી થઇ છે. વૈજ્ઞાનિક સ્વીકારે છે કે પહેલાના આ વિલોપન પ્રાકૃતિક હતા પરંતુ છટ્ઠું જેની તરફ આપણે તેજીથી વધી રહ્યા છીએ તે મુખ્ય રૂપથી મનુષ્યના ક્રિયા-કલાપોના કારણે થશે. છટ્ઠા વિલોપનનું મુખ્ય કારણ મનુષ્યો વડે વાતાવરણ અને જલવાયુમાં પરિવર્તન, જીવજંતુના નિવાસોને નષ્ટ કરવા, વધતું પ્રદૂષણ, વધતો માંસાહાર, યાતાયાત વડે થતી જીવોની હાનિ, વિશેષથી સમુદ્રી જીવોને મારવું વિગેરે છે.

જો બીજી કોઇ પ્રાણિ જાતિએ આ વિનાશ કર્યો હોત તો જીવ વિજ્ઞાનીઓ તેને વાયરસ કહેત. માનવતાની સાથે આ સહુથી મોટો અપરાધ છે.

વિશ્વ બદલાઇ ગયું છે. દસ વરસ પહેલા ટ્વીટર પક્ષિનો અવાજ હતું. WWW એક કીબોર્ડ હતું. ક્લાઉડ આકાશમાં હતું. 4G પાર્કિંગની જગ્યા હતી ગુગલ નાનું બચ્ચું હતું. AJkider મારા પ્લંબરનુ નામ હતું. વિક્ટર હ્યુગોએ કહ્યું છે — જેનો સમય પાકી ગયો છે એવી કલ્પના (આઇડિયા)થી શક્તિશાળી વસ્તુ દુનિયામાં એક નથી.

વિશ્વમાં ૬૦ કરોડ અન્નાહારી મનુષ્ય છે. અમેરીકા, ઇંગ્લેંડ, ફ્રાંસ, જર્મની, કેનેડા, ઇટલી, ઓસ્ટ્રેલીયા, ન્યૂઝીલેંડ આ બધા દેશોની વસતિ એકત્રિત કરો તો પણ આટલી નહીં થાય. એક રાષ્ટ્ર તરીકે આપણે યુરોપિયન સંઘ કરતા સત્તાવીસ ગણા મોટા છીએ. માંસ ઉદ્યોગ માત્ર પ્રાણીઓનો જ નહીં માણસોનો અને અર્થવ્યવસ્થાનો ઘાતક છે.

માંસાહારને કારણે એવા રોગો થાય છે કે અમેરીકામાં મેડીકેર (સ્વાસ્થ્યવીમો) કંપની દેવાદાર બની ગઇ છે. તેમને વ્યાજ ચૂકવવા માટે ૮૦ કરોડ ડોલરની જરૂર છે. સરકાર બધી સ્કૂલ,સૈનિકો, નૌકદળ, વાયુદળ, પોલિસખાતું, મરીન્સ, એફ.ડી.આય. અને સી.આઇ.એ. બંધ કરી દે તો પણ આ દેવું ચૂકવી શકશે નહીં. કોમેલ અને હાર્થલ્ડ કહે છે કે—માંસાહારમાં સ્વાસ્થ્યપ્રદ તત્ત્વો કોઇ નથી.

આજની દુનિયામાં પાણી તેલ જેટલું મોંઘુ છે. અને હવેનું વિશ્વયુદ્ધ પાણી માટે ખેલાશે એવાં એંધાણ છે. જમીનમાં હજારો-લાખો વર્ષોથી જળવાયેલા જલસ્રોતો સૂકાઇ ગયા છે. એક કીલો માંસ પેદા કરવા માટે ૫૦ હજાર લીટર પાણીની જરૂર પડે છે. આજે ૧ કરોડ લોકો ભૂખ્યા છે. ૨૦ લાખ લોકો કુપોષણને કારણે મરે છે. આપણે જો ભોજનમાથી ૧૦ %માંસાહારનો હિસ્સો ઓછો કરીએ તો ૧૦ કરોડ લોકો જમી શકે. માંસાહાર ઓછો કરવાથી ભૂખમરો હંમેશાને માટે ખતમ થઇ જશે. ધરતી ઉપર જો બધાં જ લોકો પશ્ચિમી ખાણું ખાવા લાગે તો બધાને જીવવા બે નવી પૃથ્વીની જરૂર પડશે. આપણી પાસે એક જ પૃથ્વી છે અને તે મરી રહી છે. આજે ધરતી ઉપર ગ્રીનહાઉસ ગેસ ૫૦ % વધારે છે. વાહન, ટ્રેન, ટ્રક, કાર, વહાણ વગેરેને કારણે તે વધી રહ્યો છે.

ગરીબ દેશો પોતાનું વાવેલું અનાજ પશ્ચિમને વેચી રહ્યા છે. જ્યારે તેમના જ બાળકો તેમના હાથમાં ભૂખ્યા છે. આપણે આ મનુષ્યોને બચાવવાના છે. તેથી આપણે માંસના ટૂકડા ખાઇ શકીએ નહીં. બીજાના પેટ ભૂખ્યા રાખીને પોતાનું પેટ ભરવું એ ગુનો છે એવું માનનારો શું હું એકલો છું? એક માંસનો ટૂકડો ખાવો એ ભૂખ્યા બાળકના આંસુવાળા ચહેરા પર તમાચો મારવા જેવું છે. તેમની આંખોમાં વેદના જોઇને હું શાંત કોવી રીતે રહી શકું? આ ધરતી તેની ઉપર વસતા દરેક માણસની જરૂર પૂરતું બધું આપે છે પણ માણસના લોભને સંતોષી શકે તેવી ક્ષમતા પૃથ્વીમાં નથી.

વર્તમાન વિશ્વ વિનાશક વાવાઝોડાનો સામનો કરી રહ્યું છે. નવા નવા ખતરનાક હથિયારો અને રાસાયનિક હથિયારોને બનાવવામાં આવે છે જેનાથી લાખો લોકોને મારી શકાય છે અથવા અર્ધવિક્ષિપ્ત કરાય છે. એક અનુમાન અનુસાર આજે વિશ્વના બધા દેશ મળીને હથિયારો પર એટલો ખર્ચ કરે છે કે એ રાશિ વડે પૂરા વિશ્વની ગરીબી અને ભૂખમરો ટાળી શકાય છે. વિશ્વમાં જો કોઇ પણ દેશ વિનાશકારી શસ્ત્ર બનાવતો હોય તો તેને રોકવા પ્રતિરોધક લશ્કર તૈયાર કરવું પડશે જે શસ્ત્ર બનાવતા દેશને લોહયુગમાં પાછું ધકેલી દે. શસ્ત્રનિર્માણ વિશ્વનો સહુથી મોટો ઉદ્યોગ છે.(બીજા નંબરે અશ્લીલ વેબસાઇટ ત્રીજા નંબરે ડ્રગ્સ છે.) આપણે કેવલ શસ્ત્રો ખરીદવાનું બંધ કરીએ તો આ ઉદ્યોગ બંદ થઇ જશે.

વિશ્વમાં આતંકવાદ ઇરાન, ઇરાક કે ઉત્તર કોરિયા ફેલાવે છે તેવું કહેનારા જ્યોર્જ બુશ ખોટા હતા. માનવ દ્વારા થતી પ્રાણીઓની હત્યા એ વિશ્વનો સહુથી મોટો આતંકવાદ છે. આ આતંકવાદ આપણા ડાઇનીંગ ટેબલથી ચાલે છે. માનવના છરી-કાંટા તેના ધારદાર શસ્ત્રો છે. આપણે આ શસ્ત્રો તજી દઇએ (અર્થાત્ માંસાહાર કરવાનું છોડી દઇએ) તો વિશ્વની પર્યાવરણની, પાણીની અને આરોગ્યની સમસ્યાઓ ઉકેલાઇ જશે. વિશ્વમાંથી ક્રૂરતા કાયમ માટે વિદાય થઇ જશે.

જો અમેરિકાના બધા ૩૨ કરોડ નાગરિક ફક્ત એક દિવસ માટે એકલું શાકાહાર ભોજન કરે તો પર્યાવરણને ફાયદો થશે. ૪,૦૦૦ કરોડ લીટર પાણીની બચત થશે, ૨૮ કરોડ લીટર ગેસની બચત થશે અને ૩૩ ટન એંટીબાયોટિકની બચત થશે. ગ્રીનહાઉસ ગેસનું ઉત્પાદન ઓછું થશે જેની માત્રા હશે ૧૨લાખ ટન કાર્બન-ડાઈઓક્સાઇડ, ૩૦લાખ ટન માટીનું ભૂસ્ખલન, ૪૫લાખ ટન પશુઓના મલમૂત્ર અને ૭ ટન અમોનિયા ગૈસ વિગેરે. કદાચ એટલા માટે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ શ્રી બરાક ઓબામાએ બધા અમેરિકાના નાગરિકોને આહ્વાન કર્યુ છે કે એ સપ્તાહમાં એકવાર માંસાહારનો ત્યાગ કરો અને જીવોની રક્ષા કરો

ઈસાઈ ધર્મગુરુ શ્રી પોપ ફ્રાંસિસે ૧૮ જૂન ૨૦૧૫ માં પૂરા વિશ્વના નાગરિકોને અપીલ કરી છે કે એ પ્રાણિઓની રક્ષા માટે આપણી ખાવાની આદતોને બદલો ,કારણ કે એનાથી વાતાવરણને પણ ભારે નુકસાન થઇ રહ્યું છે.

માંસાહાર પથ્થરયુગના માનવીની દેન છે. આપણે પથ્થરયુગમાંથી બહાર આવી ગયા છીએ પણ તે સમયના માંસાહારના સંસ્કારો બદલ્યા નથી. માણસ માંસાહાર યુગમાંથી ત્યારે બહાર આવ્યો કહેવાશે જ્યારે તે પ્રાણીહત્યા સામે (માટે) બહાના બનાવવાનું છોડી દેશે.

માંસનો ઉદ્યોગ ખેતીના ઉદ્યોગની સામે હાવ હીન છે. માંસ પેદા કરવાથી જે રૂપિયા મળે તે કરતાં અનેક ગણા રૂપિયા ખેડૂત કમાઇ શકે છે. વિશ્વમાં માંસાહાર વધ્યો છે તેથી ખેતી ઘટી છે. જો ઉત્પાદનોનો પ્રકાર (પ્રોડક્ટ લાઇન) બદલવામાં આવે એટલે સરકાર માંસાહારને બદલે ખેતીને વધુ મહત્વ આપે. પ્રાણિજ ઉત્પાદનો કરવા કુદરતી ઉત્પાદનોને વધુ મહત્વ આપે તો ખેડૂત એટલા પૈસા કમાઇ શકે કે તે ગણતા થાકી જાય. આ કલ્પના નથી આર્થિક ગણતરીથી સિદ્ધ થયેલું (ઇકોનોમિક) સત્ય છે. સરકારે ખેતી ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવું જોઇએ. તેનાથી નવા ઉદ્યોગ ખીલશે. આરોગ્ય વીમાઓની જરૂર નહીં રહે. હોસ્પીટલની પ્રતીક્ષાયાદી (વેઇટીંગ લીસ્ટ) અદૃશ્ય થઇ જશે. મૃત્યુદર એટલો નીચો જશે કે કોઇને સ્મશાનમાં મોકલવા માટે તેને ગોળીએ દેવો પડશે.

તો આજની રાતે મારી પાસે વિરોધીઓ માટે (જે લોકો માંસાહારનું સમર્થન કરે છે તેમની માટે) બે મુદ્દા છે.

એક, માંસાહર અનેક પ્રકારના કેંસર અને હૃદયરોગનો જનેતા છે. માંસાહારનું સમર્થન કરનારા શાકાહારથી થતાં એક રોગનું નામ આપશે?

બે, હું અર્થલિંગ ટ્રાયોલોજીને અનુદાન આપું છું. જે લોકો માંસાહારનું સમર્થન કરે છે તેમને આવાહન (ચેલેંજ) કરૂં છું કે તેઓ હિંમત હોય તો અર્થલિંગ ટ્રાયોલોજીની ડીવીડી તેમના સહકારીઓ અને ગ્રાહકોને બતાવે.

પૃથ્વી પરના પ્રાણિઓ બીજા ગ્રહથી આવેલા નથી, આપણા જ ગ્રહના છે. આપણે તેમને આપણા રસોઇઘરમાં મારીએ છીએ. વિશ્વશાંતિનો નકશો આપણા મેન્યુ કાર્ડમાં દોરેલો છે. આપણી વાનગીઓમાંથી માંસાહારી વાનગી નીકળી જાય તો જગતમાં શાંતિ ફેલાશે. શાંતિ એટલે યુદ્ધનો અભાવ નહીં પણ શાંતિ એટલે ન્યાયની હાજરી. કહેવાય છે કે ન્યાયની દેવી આંધળી હોય છે. તે જાતિ,ચામડીનો રંગ,ધર્મ કે દેશ જોતી નથી. જો તે આંધળી નહીં હોય તો તે આતંકનું હથિયાર બની રહે. ઉજ્જડ કતલખાનાઓમાં અકલ્પનીય આતંક હોય છે.કતલખાનાઓની દિવાલો કાચની હોત તો અત્યારે આ ચર્ચા કરવાની જરૂર જ ન હોત

હું માનું છું કે આ અંધિયાર વિશ્વની પેલે પાર એક વિશ્વની સંભાવના છે. મને તે ધરતીના શ્વાસની આહટ સંભળાય છે. આપણે આપણા આહારના મેનુમાંથી (ભોજનપત્રક) પ્રાણિઓને દૂર કરીએ અને તેમને યાતના કક્ષમાંથી મુક્તિ આપીએ. આજની રાતે એ પ્રાણિઓને માટે મત આપજો જેમનો અવાજ સાંભળનાર કોઇ નથી.

અનુવાદ-વૈરાગ્યરતિવિજય