મહોપાધ્યાય શ્રી સમયસુંદરજી

૧૭વી સદીના મહાકવિઓંમાં મહોપાધ્યાય પદધારક, સમય = સિદ્ધાન્ત (સ્વદર્શન અને પરદર્શન) ને સુંદર = મંજુલ/મનોહર રૂપમાં જન સાધારણ એવં વિદ્વત સમાજની આગળ રાખવાવાળા, સમય = કાલ તથા ક્ષેત્રોચિત સાહિત્યનું સર્જન કરીને સમયનો સુંદર = પ્રશસ્તતમ ઉપયોગ કરવાવાળા અન્વર્થક નામધારક મહામના મહર્ષિ સમયસુંદર ગણિ છે. એમની યોગ્યતા એવં બહુમુખી પ્રતિભાના સંબંધમાં વિશેષ ન કહેતા આ કહે તો કોઇ અત્યુક્તિ ન થશે કે કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચન્દ્રાચાર્ય પછી સૌ વિષયોંમાં મૌલિક સર્જનકાર તથા ટીકાકારના રૂપમાં વિપુલ સાહિત્યનું નિર્માણ કરનાર અન્ય કોઇ કદાચ જ થયો હશે સાથે જ આ પણ સત્ય છે કે આચાર્ય હેમચંદ્રની જેમજ વ્યાકરણ, સાહિત્ય, અલંકાર, ન્યાય, અનેકાર્થ, કોષ, છન્દ, દેશી ભાષા તથા સિદ્ધાંતશાસ્ત્રોંના પણ આ અસાધારણ વિદ્વાન હતા. સંગીતશાસ્ત્રના દૃષ્ટિથી એક અદ્ભુત કલાવિદ્ (કલાના જાનકાર) પણ હતા.

કવિની બહુમુખી પ્રતિભઆ અને અસાધારણ યોગ્યતાનો માપદંડ કરવાના પહેલા આ સમુચિત થશે કે એમના જીવન અને વ્યક્તિત્વનો સંક્ષિપ્ત પરિચય પ્રસ્તુત કરવામાં આવે-

જન્મ અને દીક્ષા- રાજસ્થાન પ્રદેશના સાઁચોર (સત્યપુર) માં એમનો જન્મ થયો હતો. એમના માતા-પિતા પોરવાલ જાતિના હતા. એમના માતાનું નામ લીલાદેવી અને પિતાનું નામ રૂપસી હતું. કવિનો જન્મ અજ્ઞાત છે પણ કવિરચિત ભાવશતકને આધાર માનીને મારા મતાનુસાર એમનો જન્મ સંવત્ ૧૬૧૦ ના લગભગ માની શકાય. એમને દીક્ષા કયા સંવતમાં લીધી એનો પણ કોઇ ઉલ્લેખ પ્રાપ્ત નથી. પરંતુ એમના જ શિષ્ય વાદી હર્ષનંદન પોતાના સમયસુંદર ગીતમાં ‘નવયૌવન ભર સંયમ સંગ્રહ્યો જી’ નો ઉલ્લેખ કર્યો છે તેથી એમનો દીક્ષા ગ્રહણ કાલ ૧૬૨૮ થી ૩૦ ના વચ્ચેનો માની શકાય. એમની દીક્ષા અકબર પ્રતિબોધક યુગપ્રધાન જિનજન્દ્રસૂરિએ પોતાના કરકમલોંથી પ્રદાન કરીને પોતાના પ્રથમ શિષ્ય સકલચન્દ્રગણિનો શિષ્ય બનાવ્યો હતો.અને મુનિપદ પ્રદાન કરીને સમયસુંદર નામ આપ્યું હતું. એમની શિક્ષા-દીક્ષા યુગપ્રધાન જિનચંદ્રસૂરિના જ શિષ્ય વાચક મહિમરાજ (જિનસિંહસૂરિ) અને સમયરાજોપાધ્યાયના નિદર્શનમાં જ થઈ હતી. અર્થાત્ આ બન્ને પણ સમયસુંદરજીના વિદ્યા ગુરુ હતા.

ગણિપદ- ભાવશતકની રચના પ્રશસ્તિમાં કવિએ પોતાના નામ જોડે ગણિ પદનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. ભાવશતકની રચના સંવત્ ૧૬૪૧ માં થઈ. તેથી વધારે સંભાવના છે કે યુગપ્રધાન જિનચંદ્રસૂરિએ સંવત્ ૧૬૪૦, માઘ સુદિ પાંચમ ને જૈસલમેરમાં વાચક મહીમરાજના સાથે જ એમને પણ ગણિ પદ પ્રદાન કર્યુ હશે.

વાચનાચાર્ય પદ- સમ્રાટ અકબરના નિમંત્રણ ઉપર આચાર્ય જિનચંદ્રસૂરિ સંવત્ ૧૬૪૮, ફાલ્ગુન સુદિ ૧૨ ના દિવસે લાહોરમાં સમ્રાટ સાથે મળ્યા હતા. તે સમયે જિનચંદ્રસૂરિની સાથે મહોપાધ્યાય જયસોમ, વાચનાચાર્ય કનકસોમ, વાચક રત્નનિધાનગણિ, સમયસુંદર અને ગુણવિનય ઇત્યાદિ પણ આચાર્યશ્રીની સાથે હતા. સંવત્ ૧૬૪૯ માં સમ્રાટ અકબરે કાશ્મીર વિજય માટે પ્રસ્થાન કર્યુ હતુ. તે સમય વાચક મહીમરાજ આદિ પણ સાથે હતા. કાશ્મીર વિજયથી પાછા આવ્યા બાદ સમ્રાટ અકબરે વાચક મહીમરાજને આચાર્ય બનાવવા આગ્રહ કર્યો. તે સમય આચાર્ય જિનયંદ્રસૂરિએ સંવત્ ૧૬૪૯, ફાલ્ગુન સુદિ બીજ ને લાહોરમાં વિશાલ મહોત્સવની સાથે વાચક મહીમરાજ ને આચાર્ય અને સમયસુંદરને વાચકાચાર્ય પદ પ્રદાન કર્યું હતું. આ પદારોહણ ઉપર મહામંત્રી કર્મચંદ બચ્છાવતે એક કરોડ રૂપયા વ્યક્ત કર્યા.

ઉપાધ્યાય પદ- કવિની ૧૬૭૧ ના બાદની રચનાઓંમાં ઉપાધ્યાય પદનો ઉલ્લેખ મળે છે. તેથી આ નિશ્ચિત છે કે જિનસિંહસૂરિએ લવેરાએ એમને ઉપાધ્યાય પદથી વિભૂષિત કર્યું હતું.

મહોપાધ્યાય પદ- પરવર્તી અનેક કવિઓંએ આપણને ‘મહોપાધ્યાય’ પદથી સૂયિત કર્યું છે.જે ખરેખર આપણને પરંપરાનુસાર પ્રાપ્ત થયું હતું. સં.૧૬૮૦ બાદ ગચ્છમાં આપણજ વયોવૃદ્ધ, જ્ઞાનવૃદ્ધ અને પર્યાયવૃદ્ધ હતા. ખરતરગચ્છની આ પરંપરા રહી છે કે ઉપાધ્યાય પદમાં જો સૌથી મોટો હોય તેજ મહોપાધ્યાય કહેવાય છે.

પ્રવાસ- કવિના સ્વરચિત ગ્રંથોંની પ્રશસ્તિઓ, તીર્થમાલાઓ અને તીર્થસ્તવ સાહિત્યને જોતા એવું લાગે છે કે કવિનો પ્રવાસ ઉત્તર ભારતના ક્ષેત્રોમાં બહુ લાંબો રહ્યો છે. સિંધ, ઉત્તરપ્રદેશ, રાજસ્થાન, સૌરાષ્ટ્ર, ગુજરાતના પ્રદેશોમાં(નું?) વિવરણ અત્યધિક રહ્યો છે.

ઉપદેશ- એમના ઉપદેશોથી પ્રભાવિત થઈને સિદ્ધપુર (સિંધ) ના કાર્યવાહક (અધિકારી) મખનૂમ મુહમ્મદ શેખ કાજીને પાતાની વાણીથી પ્રભાવિત કરીને સમય સિંધ પ્રાંતમાં ગૌમાતાના પંચનદીના જલચર જીવ એવં અન્ય જીવોની રક્ષા માટે સમયની ઉદ્ઘોષણા કરાવે છે. એવી રીતે જ્યાં જૈસલમેરમાં મીના-સમાજ સાઁડોનો વધ કરતો હતો, ત્યાંજ જૈસલમેરના અધિપતિ રાવલ ભીમજી ને બોધ આપીને આ હિંસાકૃત્ય બંદ કર્યું હતું અને મંડોવર (મંડોર, જોધપુર સ્ટેટ) તથા મેડતાના અધિપતિઓને જ્ઞાન-દીક્ષા આપીને શાસન-ભક્ત બનાવ્યાં હતાં.

સ્વર્ગવાસ- સમયસુંદરજીએ વૃદ્ધાવસ્થામાં શારીરિક ક્ષીણતાના કારણે સંવત્ ૧૬૯૬ થી અમદાવાદમાં સ્થિરતા કરી હતી. સંવત્ ૧૭૦૨, ચૈત્ર સુદિ તેરસ મહાવીર જયંતીના દિવસ જ એમનો સ્વર્ગવાસા થયો. અમદાવાદમાં એમનું સ્મારક અવશ્ય જ બન્યું હશે. પરંતુ આજ તે પ્રાપ્ત નથી. એમની ચરણ-પાદુકાઓ નાલ દાદાબાડીમાં અને જૈસલમેરમાં પ્રાપ્ત છે.

શિષ્ય પરંપરા- એક પ્રાચીન પત્ર મુજબ જ્ઞાત થાય છે કે કવિના ૪૨ શિષ્ય હતા, જેમાં વાદી હર્ષનંદન, મેઘવિજય, મેઘકીર્તિ, મહિમાસમુદ્ર આદિ મુખ્ય છે. એમની પરંપરામાં અંતિમ યતિ ચુન્નીલાલાજી લગભગ ૩૦ વર્ષ પહેલા મૌજૂદ હતા.

સાહિત્ય સર્જન- કવિવર સર્વતોમુખી પ્રતિભાના ધારક એક ઉદ્ભટ વિદ્વાન હતા. કેવળ તે સાહિત્યની ચર્ચા કરવાવાળા વાચાના વિદ્વાન જ ન હતા અપિતુ તે પ્રકાંડ-પાંડિત્યની સાથે લેખનીના ધણી પણ હતા. કવિએ વ્યાકરણ, અનેકાર્થી સાહિત્ય, સાહિત્ય, લક્ષણ, છંદ, જ્યોતિષ, પાદપૂર્તિ સાહિત્ય, ચાર્ચિક, સૈદ્ધાંતિક અને ભાષાત્મક ગેય સાહિત્યની જે મૌલિક રચનાઓ અને ટીકાઓ ગ્રથિત કર રસસ્વતીના ભંડારને સમૃદ્ધ કરીને જે ભારતીય વાઙ્મયની સેવા કરી છે, તે ખરેખર અનુપમેય છે અને વર્તમાન સાધુ-સમાજ માટે આદર્શભૂત અનુકરણીય પણ છે. કવિની મુખ્ય-મુખ્ય કૃતિઓ નિમ્ન છે-

૧. મૌલિક સંસ્કૃત રચનાઓ

૧. અષ્ટલક્ષ્મી (અર્થ રત્નાવલી)                                 ૨. ભાવશતક

૩. મંગલવાદ                                                              ૪. સમાચારી શતક

૫. વિશેષ શતક                                                           ૬. વિશેષ સંગ્રહ

૭. વિસંવાદ શતક                                                      ૮. કથા કોષ

૯. સારસ્વત રહસ્ય                                                    ૧૦. સ્તોત્રસંગ્રહ આદિ ૨૨ કૃતિઓ

૨. સંસ્કૃત ટીકાઓ

૧. રઘુવંશ ટીકા                                         ૨. વૃત્તરત્નાકર ટીકા

૩. વાગ્ભટાલંકાર ટીકા                              ૪. સારસ્વત વૃત્તિ

૫. માઘકાવ્ય ટીકા                                     ૬. મેઘદૂત પ્રથમ શ્લોક ટીકા

૭. લિંગાનુશાસન ચૂર્ણિ                              ૮. કલ્પલતા ટીકા

૯. દશવૈકાલિકસૂત્ર ટીકા આદિ ૨૪ ગ્રંથ

૩. પાદપૂર્તિ સાહિત્ય

૧. જિનસિંહસૂરિ પદોત્સવ કાવ્ય (રઘુવંશ તૃતીય સર્ગ પાદપૂર્તિ)

૨. ઋષભ ભક્તામર સ્તોત્ર (ભક્તામર પાદપૂર્તિ)

એમના મૌલિક કૃતિઓમાં અષ્ટલક્ષ્મી ગ્રંથ અનુપમેય ગ્રંથ છે.અને સમગ્ર ભારતીય સાહિત્યમાં આ કોટિનો કોઇ બીજો ગ્રંથ મળતો નથી. તેમ સંસ્કૃત સાહિત્યમાં વીસંધાન કાવ્ય, સપ્તસંધાન કાવ્ય, ચુતુર્વિંશતિ સંધાન કાવ્ય પ્રાપ્ત છે અને એક શ્લોકના સો અર્થવાળું શતાર્થી કાવ્ય પણ મળે છે પરંતુ એક-એક અક્ષરના એક-એક લાખ અર્થ કરવાવાળી કોઇ કૃતિ પ્રાપ્ત નથી, પ્રાપ્ત છે તો કેવળ આ જ કૃતિ. આ કૃતિમાં ‘राजानो ददते सौख्यम्’ આ આઠ અક્ષરો ઉપર પ્રત્યેક અક્ષરના કવિએ વ્યાકરણ કોષ અને અનેકાર્થી કોષોના આધારે એક-એક લાખ અર્થ કર્યા છે. તેથી આ ગ્રંથ અષ્ટલક્ષ્મીના નામે પ્રસિદ્ધ છે. એની રચનાના સંબંધમાં ઉલ્લેખ મળે છે કે સમ્રાટ અકબરની સભામાં ચર્ચાના સમયે જૈનાચાર્ય દ્વારા જ્યારે આ કહેવામાં આવ્યું કે ‘एगस्स सुत्तस्स अणंतो अत्थो’ અર્થાત્ એક-એક સૂત્રના અનંત અર્થ થાય છે. સભાએ પ્રમાણિત કરવા કીધું. તે (ત્યારે) કવિ સમયસુંદરે આને પ્રમાણિત કરવા માટે સમયની ઇચ્છા કરી. વિક્રમ સંવત્ ૧૬૪૯ શ્રાવણ શુક્લ તેરસની સાયંકાલ જે સમયે અકબરે કાશ્મીર વિજય માટે શ્રીરાજ શ્રીરામદાસજીના વાટિકામાં પ્રથમ પ્રવાસ કર્યો હતો. ત્યાંજ સમસ્ત રાજાઓ, સામંતો, અને વિદ્વાનોની ઉપસ્થિતિમાં કવિએ પાતાનો નૂતન ગ્રંથ સાંભળાવીને સૌના સન્મુખ સિદ્ધ કરી બતાવ્યું કે મારા જેવો એક અદનો વ્યક્તિ પણ એક અક્ષરના એક લાખ અર્થ કરી શકે છે.તો સર્વજ્ઞની વાણીનાં અનંત અર્થ કેમ નહિ થશે? આ ગ્રંથ સાંભળીને સૌ ચમત્કૃત થયા અને વિદ્વાનોના સન્મુખ જ સમ્રાટે આ ગ્રંથને પ્રમાણિત કર્યું.

કવિના રૂપમાં પ્રતિષ્ઠાપિત કરવા માટે એમનું જિનસિંહસૂરિ પદોત્સવ કાવ્યજ પર્યાપ્ત છે. આ કાવ્યમાં રઘુવંશ કાવ્યના ત્રીજા સર્ગની પાદપૂર્તિના રૂપમાં જિનસિંહસૂરિ કે આચાર્ય પદોત્સવનું વર્ણન કર્યુ છે. આ પદોત્સવ સમ્રાટ અકબરના આગ્રહ ઉપર જ યુગપ્રધાન જિનચન્દ્રસૂરિના આદેશ મુજબ મહામંત્રી કર્મચંદ બચ્છાવતે સંવત્ ૧૬૪૯, ફાલ્ગુન સુદિ બીજને લાહોરમાં આયોજિત કર્યો હતો. દા. ત. બે પદ્ય જુઓ-

यदर्ध्वरेखाभिधमंह्रिपङ्कजे, भवान्ततः पूज्यपदप्रलब्धवान्।

प्रभो! महामात्यवितीर्णकोटिशः सुदक्षिणादोहद! लक्षणं दधौ॥१॥

अकब्बरोक्त्या सचिवेशसद्गुरुं, गणाधिपं कुर्विति मानसिंहकम्।

गुरोर्यकः सूरिपदं यतिव्रतिप्रिया प्रपेदे प्रकृतिप्रिये वद॥२॥

એવી રીતે આચાર્ય માનતુંગસૂરિ પ્રણિત ભક્તામર સ્તોત્રના ચૌથું ચરણ પાદપૂર્તિરૂપ છે. આમાં કવિએ આચાર્ય માનતુંગના સમાનજ ભગવાન આદિનાથને નાયક માનીને સ્તવના કરી છે. આ કૃતિ પણ અત્યંત જ પ્રોજ્જવળ અને સરસ-માધુર્ય સંયુક્ત છે.

કવિનું સ્તવના સમયે ભાવુક સ્વરૂપ જુઓ અને સાથે શબ્દયોજના પણ જુઓ-

नमेन्द्रचन्द्र! कृतभद्र! जिनेन्द्रचन्द्र! ज्ञानात्मदर्श-परिदृष्ट-विशिष्ट! विश्व!।

त्वन्मूर्तिरर्त्तिहरणी तरणी मनोज्ञे- वालम्बनं भवजले पततां जनानाम्॥१॥

કવિની ઉપમા સાથે ઉત્પ્રેક્ષા જુઓ-

केशच्छटा स्फुटतरा अधदङ्गदेशे, श्रीतीर्थराजविबुधावलिसंश्रितस्त्वम्।

मूर्धस्थकृष्णतलिकासहितं च शृङ्ग, मु(ङ्गमु)च्चैस्तटं सुरगिरेरिव शातकौम्भम्॥३॰॥

કવિની સંવત્ ઉલ્લેખવાળી સર્વપ્રથમ રચના ભાવશતક છે. એની રચના સંવત્ ૧૬૪૧ માં થઈ છે. આમાં આચાર્ય રચિત કાવ્યપ્રકાશમાં વર્ણિત ધ્વનિને આશ્રિતે કરીને વાચ્યાતિશાયી વ્યંગના કતિપય ભેદો ઉપર કવિએ આ ભાવશતક ઉપર વિશદતાથી વિચાર કર્યો છે.

ભાષા જ્ઞાન- કવિનો જેમ સંસ્કૃત ભાષા ઉપર અધિકાર હતો તેમ જ પ્રાકૃત, રાજસ્થાની, સિંધી આદિ ભાષાઓં ઉપર પણ અધિકાર હતો. પ્રાકૃત અને સંસ્કૃત મિશ્રિત પાર્શ્વનાથ સ્તોત્રનું પ્રથમ પદ્ય જુઓ-

लसण्णाण-विन्नाण-सन्नाण-गेहं, कलाभिः कलाभिर्युतात्मीयदेहम्।

मणुण्णं कलाकेलिरूवाणुगारं, स्तुवे पार्श्वनाथं गुणश्रेणिसारम्॥१॥

એવી રીતે રાજસ્થાની અને સંસ્કૃત પાર્શ્વનાથ અષ્ટકનું એક પદ જુઓ-

भलूं आज भट्युं, प्रभोः पादपद्मं, फली आस मोरी, नितान्तं विपद्मम्।

गयूं दुःखनासी, पुनः सौम्यदृष्ट्या, थयुं सुक्ख झाझुं, यथा मेघवृष्ट्या॥१॥

સિંધી ભાષામાં રચિત સ્તવનું એક પદ જુઓ-

आवो मेरे बेठा पिलावा, बही बेडा गोदी में सुख पावा।

मन्न असाडा बोल ऋषभजी, आउ असाढा कोल॥७॥

એવી રીતે નેમિનાથ સ્તવનની એક પંક્તિ જુઓ-

भावंदा है मइकुं भावंदा है, नेमि असाढे आवंदा है

आया तोरण लाल असाढा, पसुय देखि पछिताउंदा है भइणा

એમના દ્વારા રચિત સ્તોત્ર અષ્ટકના રૂપમાં સંસ્કૃત ભાષામાં પાંચસો સ્તોત્ર પ્રાપ્ત છે, જેમાં કઈ સ્તોત્ર યમકપ્રધાન છે, કઈ શ્લષપ્રધાન છે, કઈ ચિત્રકાવ્ય પ્રધાન છે.

રાજસ્થાની કૃતિઓ-કવિએ સંસ્કૃત સાહિત્યની જેમ રાજસ્થાની ભાષામાં પણ વિશાલ એવં વિપુલ સાહિત્ય ની રચના કરી છે. રાસ એવં ચૌપાઈ સંજ્ઞક ગેયાત્મક મોટી-મોટી કૃતિઓમાંથી કઈના નામો એવી રીતે છે-

૧. શાંબ                                                 ૨. મૃગાવતી રાસ

૩. સીતારામ ચૌપાઈ                                  ૪. નલ દમયન્તી યૌપાઈ

૫. દ્રૌપદી ચૌપાઈ                                      ૬. ચંપક શ્રેષ્ઠી ચૌપાઈ

અને શત્રુંજય રાસ આદિ ૨૧ કૃતિઓ મળે છે. ચૌબીસી, બીસી, છત્તીસી અને ભાસ આદિ અનેકોં કૃતિઓ મળે છે. સ્ફુટ રચનાઓમાં રાજસ્થાની ભાષામાં રચિત સ્તોત્ર, સ્તવ, સ્વાધ્યાય, ગીત, વેલી આદિ લગભગ ૫૦૦ સ્ફુટ રચનાઓ મળે છે, જેમનું સંગ્રહ ‘સમયસુંદર કૃતિ કુસુમાંજલિ’ પુસ્તકના રૂપમાં પ્રકાશિત થયો છે.

એવી રીતે આપણે જોઇએ છીએ કે મહોપાધ્યાય સમયસુંદર અસાધારણ પ્રતિભાના ધારક હતા. વ્યાકરણ, સાહિત્ય, ન્યાય, દર્શન અને જૈનાગમોના ધુરંધર વિદ્વાન્ એવં સફલ ટીકાકાર હતા. સંવત્ ૧૬૬૧ થી લઈને ૧૭૦૨ સુધી નિરંતર આ સાહિત્ય સર્જનામાં રહ્યા અને મા સરસ્વતીના ભંડારને પૂર્ણ રૂપથી સમૃદ્ધ કરતા રહ્યા.

એમના ગીતી કાવ્યોંની પ્રચુરતા જોઈને એમના સંબંધમાં પ્રસિદ્ધ ઉક્તિ સમયસુંદરના ગીતડા, ભીતાં પર ના ચીતરા યા કુમ્ભા રાણા ના ભીંતડા ને સહજ ભાવથી સ્વીકાર કરવું જ પડે.

 

[રાજસ્થાન વિશ્વવિદ્યાલય, જયપુર]