‘માંસાહાર : વૈશ્વિક દૃષ્ટિએ’

વિદેશમાં ઘણી ચર્ચાઓ થતી રહે છે. આવી જ એક મુક્તચર્ચાનું આયોજન જાહેરમાં થયું હતું. તેનો વિષય છે—‘માંસાહાર: વૈશ્વિક દૃષ્ટિએ’. આ મુક્તચર્ચામાં એક વિદ્વાને માંસાહારની વિરુદ્ધમાં બહુ જ અસરકારક વક્તવ્ય આપ્યું હતું. તે અત્રે પ્રસ્તુત છે. ચર્ચા દ્વારા જનમત ઘડાય છે. જનમત દ્વારા રાષ્ટ્રની નીતિ નક્કી થાય છે. અને તે દ્વારા મનુષ્યજાતિનો વર્તમાન અને ભવિષ્ય નિશ્ચિત થાય છે. પશ્ચિમના કેટલાક જાગૃત નાગરિકોએ માંસાહારની વિરોધમાં જનમત ઊભો કરવા આવાહન કર્યું છે. તેમાં વિશ્વદૃષ્ટિ છે. કેવળ ધર્મ જ નહીં, વેપારની દૃષ્ટિએ પણ માંસાહાર વર્જ્ય છે તે અહીં સારી રીતે રજૂ થયું છે. આ લેખમાં ભૂતપૂર્વ ઇસરોના નિવૃત્ત વૈજ્ઞાનિક સુરેંદ્રસિંહ પોખરણાએ શ્રુતસાગરમાં (ઑગસ્ટ ૨૦૧૬,અંક-૩ પત્ર-૧૮, પ્ર. આ.શ્રીકૈલાસસાગરસૂરિ જ્ઞાનમંદિર, કોબા) લખેલ લેખના અંશ પણ સમાવ્યા છે.

વિશ્વમાં ૭ અબજ માણસો જીવે છે અને આપણે મનુષ્યો દર અઠવાડિયે ૨૦ કરોડ પ્રાણિઓને યા તો મારી નાંખીએ છીએ યા તો યાતનાનો ભોગ બનાવીએ છીએ. સન ૧૯૭૦થી ૨૦૧૦ના ચાલીસ વર્ષના અંતરાલમાં પૃથ્વીના અડધા જીવજંતુ અને પશુ નાશ પામ્યા. દર વર્ષે પૃથ્વી પરથી લગભગ ૨૫,૦૦૦ જીવોની પ્રજાતિઓ લોપાઇ રહી છે. જેમ કે આજકાલ કાળા હરણ, પતંગિયા, વીંછી, સાપ, ચકલી આદિ ઓછા જોવા મળે છે. મેડિટેરનિયન સમુદ્ર કાંઠા પર રહેલા લગભગ ૨૦ દેશો દ્વારા દર વર્ષે લગભગ અઢી કરોડ ચકલીઓની હત્યા થાય છે. દર વર્ષે માંસાહાર માટે લગભગ ૧૫,૦૦૦ કરોડ જીવોની હત્યા થઇ રહી છે.

આ પૃથ્વી પર વધતા પ્રદૂષણ, જનસંખ્યા અને વાતાવરણમાં બદલાવને કારણે હવે ફક્ત છ વર્ષ રહ્યા છે. પછી આપણી પ્યારી પૃથ્વી પર એવા પરિવર્તન થશે જેને ફરી સારા કરવા અસંભવ છે. આપણી પૃથ્વી ધીરે ધીરે છટ્ઠા વિલોપન તરફ વધી રહી છે. પહેલા પૃથ્વી પર પાંચ વિલોપન થઇ ચુક્યા છે. એટલે આવું પહેલા પાંચ વાર થઇ ગયું છે જ્યારે પૃથ્વી પર વસનારી પ્રજાતિઓની સંખ્યામાં જબરદસ્ત કમી થઇ છે. વૈજ્ઞાનિકો સ્વીકારે છે કે પહેલાના આ વિલોપન પ્રાકૃતિક હતા પરંતુ છટ્ઠું જેની તરફ આપણે તેજીથી વધી રહ્યા છીએ તે મુખ્ય રૂપથી મનુષ્યના ક્રિયા-કલાપોના કારણે થશે. છટ્ઠા વિલોપનનું મુખ્ય કારણ મનુષ્યો વડે વાતાવરણ અને જલવાયુમાં પરિવર્તન, જીવજંતુના નિવાસોને નષ્ટ કરવા, વધતું પ્રદૂષણ, વધતો માંસાહાર, યાતાયાત વડે થતી જીવોની હાનિ, વિશેષથી સમુદ્રી જીવોને મારવું વિગેરે છે.

જો બીજી કોઇ પ્રાણિજાતિએ આ વિનાશ કર્યો હોત તો જીવ વિજ્ઞાનીઓ તેને વાયરસ કહેત. માનવતાની સાથે આ સહુથી મોટો અપરાધ છે.

વિશ્વમાં ૬૦ કરોડ અન્નાહારી મનુષ્ય છે. અમેરીકા, ઇંગ્લેંડ, ફ્રાંસ, જર્મની, કેનેડા, ઇટલી, ઓસ્ટ્રેલિયા, ન્યૂઝીલેંડ આ બધા દેશોની વસતિ એકત્રિત કરો તો પણ આટલી નહીં થાય. એક રાષ્ટ્ર તરીકે આપણે યુરોપિયન સંઘ કરતા સત્તાવીસ ગણા મોટા છીએ. માંસ ઉદ્યોગ માત્ર પ્રાણીઓનો જ નહીં માણસોનો અને અર્થવ્યવસ્થાનો ઘાતક છે.

માંસાહારને કારણે એવા રોગો થાય છે કે અમેરીકામાં મેડીકેર (સ્વાસ્થ્યવીમો) કંપની દેવાદાર બની ગઇ છે. તેમને વ્યાજ ચૂકવવા માટે ૮૦ કરોડ ડોલરની જરૂર છે. સરકાર બધી સ્કૂલ,સૈનિકો, નૌકદળ, વાયુદળ, પોલિસખાતું, મરીન્સ, એફ.ડી.આય. અને સી.આઇ.એ. બંધ કરી દે તો પણ આ દેવું ચૂકવી શકશે નહીં. કોમેલ અને હાર્થલ્ડ કહે છે કે—માંસાહારમાં સ્વાસ્થ્યપ્રદ તત્ત્વો કોઇ નથી.

આજની દુનિયામાં પાણી તેલ જેટલું મોંઘુ છે. અને હવેનું વિશ્વયુદ્ધ પાણી માટે ખેલાશે એવાં એંધાણ છે. જમીનમાં હજારો-લાખો વર્ષોથી જળવાયેલા જલસ્રોતો સૂકાઇ ગયા છે. એક કીલો માંસ પેદા કરવા માટે ૫૦ હજાર લીટર પાણીની જરૂર પડે છે. આજે ૧ કરોડ લોકો ભૂખ્યા છે. ૨૦ લાખ લોકો કુપોષણને કારણે મરે છે. આપણે જો ભોજનમાથી ૧૦ % માંસાહારનો હિસ્સો ઓછો કરીએ તો ૧૦ કરોડ લોકો જમી શકે. માંસાહાર ઓછો કરવાથી ભૂખમરો હંમેશાને માટે ખતમ થઇ જશે. ધરતી ઉપર જો બધાં જ લોકો પશ્ચિમી ખાણું ખાવા લાગે તો બધાને જીવવા બે નવી પૃથ્વીની જરૂર પડશે. આપણી પાસે એક જ પૃથ્વી છે અને તે મરી રહી છે. આજે ધરતી ઉપર ગ્રીનહાઉસ ગેસ ૫૦ % વધારે છે. વાહન, ટ્રેન, ટ્રક, કાર, વહાણ વગેરેને કારણે તે વધી રહ્યો છે.

ગરીબ દેશો પોતાનું વાવેલું અનાજ પશ્ચિમને વેચી રહ્યા છે. જ્યારે તેમના જ બાળકો તેમના હાથમાં ભૂખ્યા છે. આપણે આ મનુષ્યોને બચાવવાના છે. તેથી આપણે માંસના ટૂકડા ખાઇ શકીએ નહીં. બીજાના પેટ ભૂખ્યા રાખીને પોતાનું પેટ ભરવું એ ગુનો છે એવું માનનારો શું હું એકલો છું? એક માંસનો ટૂકડો ખાવો એ ભૂખ્યા બાળકના આંસુવાળા ચહેરા પર તમાચો મારવા જેવું છે. તેમની આંખોમાં વેદના જોઇને હું શાંત કેવી રીતે રહી શકું? આ ધરતી તેની ઉપર વસતા દરેક માણસની જરૂર પૂરતું બધું આપે છે પણ માણસના લોભને સંતોષી શકે તેવી ક્ષમતા પૃથ્વીમાં નથી.

વર્તમાન વિશ્વ વિનાશક વાવાઝોડાનો સામનો કરી રહ્યું છે. નવા નવા ખતરનાક હથિયારો અને રાસાયનિક હથિયારોને બનાવવામાં આવે છે જેનાથી લાખો લોકોને મારી શકાય છે અથવા અર્ધવિક્ષિપ્ત કરાય છે. એક અનુમાન અનુસાર આજે વિશ્વના બધા દેશ મળીને હથિયારો પર એટલો ખર્ચ કરે છે કે એ રાશિ વડે પૂરા વિશ્વની ગરીબી અને ભૂખમરો ટાળી શકાય છે. વિશ્વમાં જો કોઇ પણ દેશ વિનાશકારી શસ્ત્ર બનાવતો હોય તો તેને રોકવા પ્રતિરોધક લશ્કર તૈયાર કરવું પડશે જે શસ્ત્ર બનાવતા દેશને લોહયુગમાં પાછું ધકેલી દે. શસ્ત્રનિર્માણ વિશ્વનો સહુથી મોટો ઉદ્યોગ છે.(બીજા નંબરે અશ્લીલ વેબસાઇટ ત્રીજા નંબરે ડ્રગ્સ છે.) આપણે કેવલ શસ્ત્રો ખરીદવાનું બંધ કરીએ તો આ ઉદ્યોગ બંદ થઇ જશે.

વિશ્વમાં આતંકવાદ ઇરાન, ઇરાક કે ઉત્તર કોરિયા ફેલાવે છે તેવું કહેનારા જ્યોર્જ બુશ ખોટા હતા. માનવ દ્વારા થતી પ્રાણિઓની હત્યા એ વિશ્વનો સહુથી મોટો આતંકવાદ છે. આ આતંકવાદ આપણા ડાઇનીંગ ટેબલથી ચાલે છે. માનવના છરી-કાંટા તેના ધારદાર શસ્ત્રો છે. આપણે આ શસ્ત્રો તજી દઇએ (અર્થાત્ માંસાહાર કરવાનું છોડી દઇએ) તો વિશ્વની પર્યાવરણની, પાણીની અને આરોગ્યની સમસ્યાઓ ઉકેલાઇ જશે. વિશ્વમાંથી ક્રૂરતા કાયમ માટે વિદાય થઇ જશે.

જો અમેરિકાના બધા ૩૨ કરોડ નાગરિક ફક્ત એક દિવસ માટે એકલું શાકાહાર ભોજન કરે તો પર્યાવરણને ફાયદો થશે. ૪,૦૦૦ કરોડ લીટર પાણીની બચત થશે, ૨૮ કરોડ લીટર ગેસની બચત થશે અને ૩૩ ટન એંટીબાયોટિકની બચત થશે. ગ્રીનહાઉસ ગેસનું ઉત્પાદન ઓછું થશે જેની માત્રા હશે ૧૨લાખ ટન કાર્બન-ડાઈઓક્સાઇડ, ૩૦લાખ ટન માટીનું ભૂસ્ખલન, ૪૫લાખ ટન પશુઓના મલમૂત્ર અને ૭ ટન અમોનિયા ગૈસ વિગેરે. કદાચ એટલા માટે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ શ્રી બરાક ઓબામાએ બધા અમેરિકાના નાગરિકોને આહ્વાન કર્યુ છે કે એ સપ્તાહમાં એકવાર માંસાહારનો ત્યાગ કરો અને જીવોની રક્ષા કરો

ઈસાઈ ધર્મગુરુ શ્રી પોપ ફ્રાંસિસે ૧૮ જૂન ૨૦૧૫ માં પૂરા વિશ્વના નાગરિકોને અપીલ કરી છે કે એ પ્રાણિઓની રક્ષા માટે આપણી ખાવાની આદતોને બદલો ,કારણ કે એનાથી વાતાવરણને પણ ભારે નુકસાન થઇ રહ્યું છે.

માંસાહાર પથ્થરયુગના માનવીની દેન છે. આપણે પથ્થરયુગમાંથી બહાર આવી ગયા છીએ પણ તે સમયના માંસાહારના સંસ્કારો બદલ્યા નથી. માણસ માંસાહાર યુગમાંથી ત્યારે બહાર આવ્યો કહેવાશે જ્યારે તે પ્રાણીહત્યા સામે (માટે) બહાના બનાવવાનું છોડી દેશે.

માંસનો ઉદ્યોગ ખેતીના ઉદ્યોગની સામે સાવ હીન છે. માંસ પેદા કરવાથી જે રૂપિયા મળે તે કરતાં અનેક ગણા રૂપિયા ખેડૂત કમાઇ શકે છે. વિશ્વમાં માંસાહાર વધ્યો છે તેથી ખેતી ઘટી છે. જો ઉત્પાદનોનો પ્રકાર (પ્રોડક્ટ લાઇન) બદલવામાં આવે એટલે સરકાર માંસાહારને બદલે ખેતીને વધુ મહત્વ આપે. પ્રાણિજ ઉત્પાદનો કરવા કુદરતી ઉત્પાદનોને વધુ મહત્વ આપે તો ખેડૂત એટલા પૈસા કમાઇ શકે કે તે ગણતા થાકી જાય. આ કલ્પના નથી આર્થિક ગણતરીથી સિદ્ધ થયેલું (ઇકોનોમિક) સત્ય છે. સરકારે ખેતી ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવું જોઇએ. તેનાથી નવા ઉદ્યોગ ખીલશે. આરોગ્ય વીમાઓની જરૂર નહીં રહે. હોસ્પીટલની પ્રતીક્ષાયાદી (વેઇટીંગ લીસ્ટ) અદૃશ્ય થઇ જશે. મૃત્યુદર એટલો નીચો જશે કે કોઇને સ્મશાનમાં મોકલવા માટે તેને ગોળીએ દેવો પડશે.

તો આજની રાતે મારી પાસે વિરોધીઓ માટે (જે લોકો માંસાહારનું સમર્થન કરે છે તેમની માટે) બે મુદ્દા છે.

એક, માંસાહાર અનેક પ્રકારના કેંસર અને હૃદયરોગનો જનેતા છે. માંસાહારનું સમર્થન કરનારા શાકાહારથી થતાં એક રોગનું નામ આપશે?

બે, હું અર્થલિંગ ટ્રાયોલોજીને અનુદાન આપું છું. જે લોકો માંસાહારનું સમર્થન કરે છે તેમને આવાહન (ચેલેંજ) કરૂં છું કે તેઓ હિંમત હોય તો અર્થલિંગ ટ્રાયોલોજીની ડીવીડી તેમના સહકારીઓ અને ગ્રાહકોને બતાવે.

પૃથ્વી પરના પ્રાણિઓ બીજા ગ્રહથી આવેલા નથી, આપણા જ ગ્રહના છે. આપણે તેમને આપણા રસોઇઘરમાં મારીએ છીએ. વિશ્વશાંતિનો નકશો આપણા મેન્યુ કાર્ડમાં દોરેલો છે. આપણી વાનગીઓમાંથી માંસાહારી વાનગી નીકળી જાય તો જગતમાં શાંતિ ફેલાશે. શાંતિ એટલે યુદ્ધનો અભાવ નહીં પણ શાંતિ એટલે ન્યાયની હાજરી. કહેવાય છે કે ન્યાયની દેવી આંધળી હોય છે. તે જાતિ,ચામડીનો રંગ, ધર્મ કે દેશ જોતી નથી. જો તે આંધળી નહીં હોય તો તે આતંકનું હથિયાર બની રહે. ઉજ્જડ કતલખાનાઓમાં અકલ્પનીય આતંક હોય છે. કતલખાનાઓની દિવાલો કાચની હોત તો અત્યારે આ ચર્ચા કરવાની જરૂર જ ન હોત

હું માનું છું કે આ અંધિયાર વિશ્વની પેલે પાર એક વિશ્વની સંભાવના છે. મને તે ધરતીના શ્વાસની આહટ સંભળાય છે. આપણે આપણા આહારના મેનુમાંથી (ભોજનપત્રક) પ્રાણિઓને દૂર કરીએ અને તેમને યાતના કક્ષમાંથી મુક્તિ આપીએ. આજની રાતે એ પ્રાણિઓને માટે મત આપજો જેમનો અવાજ સાંભળનાર કોઇ નથી.

અનુવાદ-વૈરાગ્યરતિવિજય

પ્રબુદ્ધ પુરૂષોનું પ્રવચન – ઇસિભાસિયાઇં

અભ્યાસના વરસો હતા. અમદાવાદમાં વિચરણ હતું.એક પ્રસંગ નિમિત્તે જૈન મર્ચંટ સોસાયટીના ઉપાશ્રયમાં જવાનું હતું. પાઠની રજા હતી. સાથે વાંચન માટે કંઇ હતું નહીં. પ્રસંગને વાર હતી. ઉપાશ્રયનો એક કબાટ ખોલ્યો તેમાં સામાયિકના ઉપકરણો અસ્તવ્યસ્ત પડ્યા હતા. થોડાં પુસ્તકો હતાં. એક જાડું પુસ્તક જોઇને ઉપાડ્યું. નામ હતું-‘इसिभासियाइं’ (પ્રકા. પ્રાકૃત ભારતી અકાદમી) કુતૂહલવશ ઉઘાડ્યું. પ્રસ્તાવના વાંચી. મન આશ્ચર્ય અને અહોભાવથી ઘેરાઇ ગયું. હંમેશા તર્કથી વિચારવા ટેવાયેલી બુદ્ધિને એ જાણીને જોરદાર આંચકો લાગ્યો કે – આ આગમસૂત્રમાં પરમાત્મા શ્રી મહાવીર દેવ પૂર્વે પાર્શ્વનાથ પરમાત્મા અને નેમિનાથ પરમાત્માના સમયમાં થઇ ગયેલા પ્રત્યેકબુદ્ધ ઋષિઓના વચનો સચવાયેલાં છે. અને દરેક ઋષિના નામ પણ ઉપનિષત્કાલીન ઋષિનાં નામને અને બૌદ્ધગુરુને મળતાં આવે છે. નારદ, વજ્જિથપુત્ર, દવિલ, અંગિરસ, મહાકાશ્યપ, યાજ્ઞવલ્ક્ય, ભયાલિ, વિદુ, આર્યાયણ, અર્હત્, નારાયણ વિ.

જે વ્યક્તિ પોતાના જીવનના મૂળભૂત પ્રશ્નો વિષે વિચારે છે અને આખરે ભીતરની સચ્ચાઇ ઓળખી લે છે તે ‘પ્રબુદ્ધ’ છે. પ્રબુદ્ધ એટલે જાગેલો. જેની નિદ્રા ઉડી ગઇ છે,જેણે જ્ઞાનનો પ્રકાશ મેળવી લીધો છે તે ‘પ્રબુદ્ધ’ છે,તે ‘ઋષિ’ છે. ઇસિભાસિયાઇં પ્રબુદ્ધોનું પ્રવચન શાસ્ત્ર છે.

પહેલી નજરમાં જ ઇસિભાસિયાઇંની બે વાતો બુદ્ધિને અપીલ કરી ગઇ-એક, આપણી પાસે શ્રીનેમનાથ ભગવાનના શાસનના શબ્દો સચવાયેલા છે બે, સત્યને નામોના સીમાડા નથી નડતાં.

પ્રસ્તાવના વાંચીને આતુર મનને રોકી ન શક્યો. પહેલું અધ્યયન વાંચવાની શરૂઆત કરી. પહેલાં અધ્યયનની ઇતિહાસકથા રોચક છે.

પૂર્વાવસ્થામાં નારદજીને કૃષ્ણે પ્રશ્ન કર્યો કે શૌચ શું છેॽ નારદજી જવાબ ન આપી શક્યા. તે મહાવિદેહમાં ગયાં. ત્યાં ભગવાન પાસે સાંભળ્યું કે, સત્ય શૌચ છે. તેમણે આવીને કૃષ્ણને એ વાત કહી. કૃષ્ણે પૂછ્યું ‘સત્ય શું છેॽ’ નારદજી ફરી મૂંઝાઇ ગયા. કૃષ્ણે કહ્યું ‘તમે પહેંલા પ્રશ્નનો જવાબ જ્યાંથી મેળવ્યો, ત્યાં જ પૂછી લેવો હતો’ નારદજી વિચારમાં પડ્યા.અને જાતિસ્મરણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી ઋષિ બન્યા. તેમણે આ અધ્યયન રચ્યું છે. ચિંતનના પ્રતાપે તેમને જે સત્યની અનુભૂતિ થઇ તે સહજ રીતે અભિવ્યક્ત થઇ. નારદઋષિ કહે છે – બધા જ તીર્થંકરો શ્રવણનો મહિમા ગાય છે. શ્રવણથી શ્રેષ્ઠ શૌચ એટલે પવિત્રતા બીજી કોઇ નથી

सोयव्वातो परं णत्थि सोयं

(સાંભળવા જેવી વાતો સાંભળવા જેવી પવિત્રતા બીજી એક પણ નથી.)

આ સૂત્ર વાંચતા જ સ્તબ્ધ થઇ ગયો. મન વિચારદશાની પેલે પાર ચાલી ગયું. એ શબ્દ, એ ચિંતન, એ ભાવ મનના અતલ ઉંડાણ સુધી ઉતરી ગયા. નારદ ઋષિના શબ્દો સાથે સંકળાયેલી કરૂણાની ધારાનો સાક્ષાત્કાર થયો. સમય થીજી ગયો. જાગ્યો ત્યારે એ અનુભૂતિ થઇ કે જેને હું શોધી રહ્યો હતો તે શબ્દો આ જ છે, તે વિચાર આ જ છે, તે ભાવદશા આ જ છે, તે ગુરૂ પણ આ જ છે, કદાચ્ મારો આત્મોપલબ્ધિનો માર્ગ આ જ છે. અને હું વાંચ્યા પહેલાં જ इसिभासियाइं ના પ્રેમમાં પડી ગયો. આજે પણ હું એ પળોને યાદ કરૂં છું ત્યારે રોમાંચ ઊભાં થઇ જાય છે. આંખોના ખૂણા ભીનાં થઇ જાય છે. આ જ પ્રેમ છે. મારો પ્રેમ.

***                                                        ***                                                        ***

પાલિતાણામાં એક વિદેશી વિદ્વાન મળ્યા. પીટર ફ્યુગલ. તેઓ યુનિવર્સિટી ઑફ     લંડનમાં ધાર્મિક અભ્યાસ વિભાગ (ડિપાર્ટમેંટ ઓપ દ સ્ટડી ઓફ રિલિજિયન) ના ફેકલ્ટી છે. જૈનધર્મનો અભ્યાસ કરવા માટે તેઓ ભારત આવતા રહે છે. એક દુભાષિયા સાથે તેઓ મળવા માટે આવ્યા. આઠ વરસના સાધ્વીજી ભગવંતને જોઇ તેમણે પ્રશ્ન કર્યો, “આટલી નાની ઉંમરે દીક્ષા કેમ લીધીॽ” દુભાષિયાએ પ્રશ્નનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કર્યો. મેં તેમની સાથે આવેલા મહિલા માટે પૂછ્યું, “આ સન્નારી તમારા કોણ થાયॽ “તેમણે કહ્યું ‘માય વાઇફ’ (મારા પત્ની છે!) મેં કહ્યું ‘હું’ તેમને એક સવાલ કરી શકુંॽ” દુભાષિયાએ પ્રશ્ન તેમને પહોંચાડ્યો. તેમને કહ્યું, “ઑફ કોર્સ” (ચોક્કસ) મેં પૂછ્યું ‘તમે આમની સાથે લગ્ન કેમ કર્યાॽ” દુભાષિયો થોડો ઓઝપાયો. પણ તેનું કામ પૂછવાનું હતું. તેણે પૂછ્યું. લેડીએ જવાબ આપ્યો. ‘બિકોઝ આઇ લવ્હ્ડ હિમॽ’ (કેમ કે – હું તેને પ્રેમ કરુંછું) મેં બીજો સવાલ કર્યો “વ્હાય ડુ યુ લવ હિમ? ” (તમે તેને પ્રેમ શું કામ કરો છેॽ) સન્નારી થોડા મૂંઝાયા. પણ વિદેશી હતા. ખૂલ્લાં મનનાં અને વિદુષી પણ હતા એટલે સારો જવાબ આપ્યો. “આય લવ્હ હિમ વિકોઝ આઇ લવ્હ હિમ. ધેર ઇઝ નો નીડ ઓફ રિઝન ટૂ ફોલ ઇન લવ” (હું તેને ચાહું છું કેમ કે હું તેને પ્રેમ કરૂં છું. પ્રેમમાં પડવા માટે કોઇ કારણ નથી હોતું) મેં કહ્યું “ ધેટ એક્ઝેટ વ્હોટ આય મિન”. પ્રેમમાં પડવા માટે અને દીક્ષા લેવા માટેના કોઇ કારણ નથી હોતા.

***                                                        ***                                                        ***

મને ઇસિભાસિયાઇં કેમ ગમે છેॽ તેનું કોઇ તાર્કિક કારણ મારી પાસે નથી. મને તે ગમે છે કેમ કે મને તે ગમે છે. હા! તેના સહવાસમાં મને ઉંડી તૃપ્તિ મળે છે. તેના ખોળામાં રમતો હોઉં ત્યારે મનને અપાર શાંતિ મળે છે. આ શબ્દો સાથે જનમ-જનમનો નાતો હોય તેવું લાગ્યા કરે છે. એક અગમ્ય આકર્ષણ અનુભવાય છે. આ શબ્દો વાંચતા સ્થળ-કાળનું ભાન રહેતું નથી. વિચારાતીત દશાનો અનુભવ થાય છે.

અસ્તિત્વના મૂળને શોધવા માટે અનેક પ્રયોગો કરી જોયા. ધ્યાન, મૌન,એકાંતના આલંબન લઇને ભીતરમાં ઉતરવાનો પ્રયાસ કર્યો. શાંતિ મળતી, રસ્તો મળતો પણ એકલતાનો ભય હાવી થઇ જતો. ઇસિભાસિયાઇંના સથવારે એ ભય ગાયબ થઇ ગયો.

એટલે ઇસિભાસિયાઇં મારો પ્રિય ગ્રંથ કેમ છે તેનો બુદ્ધિગમ્ય ઉત્તર આપી શકવાની સ્થિતિમાં હું નથી. કેવલ ઇસિભાસિયાઇંના સથવારે મને જે આંતરિક આનંદ મળ્યો છે તે ક્ષણોનું બયાન કરી શકું. મારા જીવનમાં જે મેજર પરિવર્તન આવ્યા છે તેનું વર્ણન કરી શકું. પણ તે પ્રેમ કર્યો પછી આવ્યા છે, પરિવર્તન આવ્યા પછી પ્રેમ નથી થયો.

ઇસિભાસિયાઇં વાંચ્યાં પછી પહેલું પરિવર્તન અનુભવ્યું-સત્ય સમજવા બુદ્ધિનો ઉપયોગ ઓછો થવા લાગ્યો.

નવ્યન્યાયનો અભ્યાસ કરતાં એ ધારણા બંધાઇ ગઇ હતી કે સત્ય ખૂબ જટિલ, અટપટું અને કઠિન હોય છે. વિચારક્ષમતાનો વિકાસ થાય તો સત્યની નજીક પહોંચવું સરળ બની જાય. પણ તેવું બન્યું નહીં. વિચારક્ષમતા વધ્યા પછી પણ પ્રશ્ન તો તે જ રહ્યા. ઉપરથી દરેક હકિકતને જટિલ બતાવવાની ચાહત બની ગઇ. સત્ય સરળ હોઇ જ ન શકે અને સરળ હોય તે સત્ય ન હોય આ ખોટી ધારણા બંધાઇ ગઇ હતી.

ઇસિભાસિયાઇંનું વીસમું અધ્યયન(પ્રવક્તા – અર્હત્ ઋષિ) અને સાડત્રીસમું અધ્યયન (પ્રવક્તા – ગિરિઋષિ) વાંચતા એ પ્રતીતિ (રીયલાઇઝ) થઇ કે જીવનના મૂલભૂત સત્યો હંમેશા સહજ અને સરળ જ હોય છે. બુદ્ધિ જ તેને જટિલ બનાવે છે. વિચારક્ષમતા એકાંગી બને તો સંવેદનાને અસર કરે છે. સત્ય સમજવું આસાન છે. કેવળ તેને માટે તમારે સરળ બનવું પડે છે. એ જ કારણે બાળક સત્યને તરત વાચી શકે છે. કેમ કે તે સરળ છે. બુદ્ધિની તીક્ષ્ણતા અને સૂક્ષ્મતા વચ્ચે પાતળી ભેદરેખા છે. આ ભેદરેખા ઇસિભાસિયાઇંના શબ્દોએ સ્પષ્ટ કરી આપી. અને આશ્ચર્ય બુદ્ધિની ક્ષમતા કઇ ગણી વધી ગઇ.

વીસમા અધ્યયનમાં અર્હત્ ઋષિ કહે છે

કેટલાક વિચારકો બીજાના વિચાર ઉપાડી લઇ પોતાની વાત સાબિત કરે છે, તે અજ્ઞાન છે(સૂત્ર-૩)

હું શું કરૂ છુંॽ હું જે વિચારું છે તે વિચારે મારા છેॽ મૌલિક છેॽ ના! હું તો કેવળ બીજાના વિચારોને સજાવીને મારા નામે વહેંચું છું. પ્રસિદ્ધિ મને મળે છે. પણ જ્ઞાન મારું છેॽ મારો વિચાર મારી અનુભૂતિ છેॽ ના! એ ઉછીનો છે. બીજાનો છે. તેના આધારે હું મારી જાતને જ્ઞાની માનતો હોઉં તો મૂર્ખ છું. અર્હત ઋષિના શબ્દોએ મારા જ્ઞાની હોવાના દંભને માવજતથી દૂર કર્યો.

ઇસિભાસિયાઇં વાંચ્યાં પછી બીજો અનુભવ થયો – મનની પ્રસન્નતા વધી ગઇ. મનની હતાશા અને નિરાશાને ખંખેરી નાંખે તેવી ઢગલાબંદ પ્રેરણાઓ ઇસિભાસિયાઇંમાં છે.

જ્યારે જ્યારે મન હતાશમાં ગરકાવ થયું ત્યારે ત્યારે ઇસિભાસિયાઇંના શબ્દોએ હાથ પકડીને મનને ફરી બેઠું કર્યું.

બાળપણથી અર્ધજાગૃત મનમાં સંગ્રહાયેલી નકારાત્મક લાગણીઓના પડને ઉકેલીને તેને સકારાત્મકતામાં ફેરવી.

ઇસિભાસિયાઇં જ્યારે બીજી વાર હાથમાં લીધું ત્યારે માનસિક સ્વસ્થતા સહેજ વિચલિત હતી. કોઇ વ્યક્તિ નિંદા- મારી નિંદા- કરે છે, તે જાણીને બહુ દુઃખ પહોંચતું. હું ભૂલ કરું અને કોઇ વ્યક્તિ મને કહે તો થોડું ખરાબ લાગે પણ ખોટું ન લાગે. પણ મારી ભૂલ મને કહ્યા વિના બીજાને કહે ત્યારે ખરાબ કરતા ખોટું વધુ લાગે. તેમાં ય કોઇ વ્યક્તિ મારી ભૂલ ન હોય છતાં ય બદનામી કરે અને આવી વ્યક્તિ સાધક કક્ષાની હોય ત્યારે ખંજર ભોંકાયું હોય તેવું લાગણી જાગતી. મન હતાશામાં સરકી પડતું.વ્યવહાર જગતમાં ‘સફળતા’ મહત્ત્વની હોય છે અધ્યાત્મ જગતમાં ‘સમાધાન’. સફળતા માટે માયા કરવી, બીજાને ઉતારી પાડવા વ્યવહાર જગતમાં સાધારણ ગણાય.કમનસીબે તેનો શિકાર સાધક વ્યક્તિ પણ બનતી હોય છે. પોતાનો વિરોધ થાય ત્યારે હતાશ થઇ જવું નિર્બલ મનની નીશાની છે. આ પણ એક પ્રકારનું ‘અભિમાન’ છે. સેલ્ફ-ઇમેજને જાળવવાનો બોજ છે. તે જલ્દીથી પકડાતો નથી. પકડાય તો છોડવો કેમ સમજાતું નથી.

આવી જ કોઇ નિર્બળ મનોદશામાં હું ગરક હતો મનને કોઇ શબ્દોથી સમાધાન મળતું ન હતું. સેલ્ફ-હેલ્થના કેટલાંય પુસ્તકો વાંચ્યાં પણ મનની ફરિયાદ હટતી ન હતી ત્યારે અંગિરસ ઋષિના શબ્દો વાંચ્યા અને મનમાં ટાઢક વળી ગઇ.

કોઇ માણસ મન ફાવે તેમ બોલી શકે છે. હું મારી જાતને ઉદ્વિગ્ન કેમ કરૂં મારી નિંદા કરનાર મારાથી સંતુષ્ટ નથી તે જાણી લીધું હવે ક્રોધ જરૂરી નથી. (૩.૨૨)

અશાંતિની આગથી બનેલા મનને એકદમ શાંતિ મળી ગઇ. ચંડકૌશિકના માનસ પર પ્રભુ વીરના શબ્દોએ જે જાદુ કર્યો હતો તે જાદુ થયો. સુરેશ દલાલની પંક્તિઓ યાદ આવી ગઇ.

જ્વાળામુખીની ટોચ પર

બેઠો હોઉં ત્યારે

મારી ભીતર

ચંદનનો લેપ કર્યા કરે

તે મારો ‘પરમાત્મા’

અંગિરસ ઋષિના શબ્દો મારા માટે પ્રભુ વીર બનીને આવ્યા. અંગિરસ ઋષિએ માનવ મનનો ગહરાઇથી અભ્યાસ કર્યો છે. તેમણે પાંચ પ્રકારના માનસ વિષે વાત કરી છે. કેટલાક માણસનું મન ઘાસ જેવું હોય છે, જે પોતાની જાતને સંભાળી શકતું નથી કે બીજાને છાયા આપી શકતું નથી. કેટલાક માણસનાં મન ઝાડના ઠૂંઠા જેવા હોય છે, જેમણે વિકાસ તો સાધી લીધો છે, પણ મધુરતાના પાંદડા ખરી ગયા છે. કેટલાક માણસોના મન વાદળ જેવા છે, જે ખારાં પાણીને મીઠું બનાવી ધરતી પર વરસાવી દે છે. કેટલાક માનવોનાં મન લતા મંડપ જેવા છે, જે સ્વયં તાપ સહન કરે છે અને બીજાને ઠંડક આપે છે.

હતાશાની ખીણમાં ગરક થઇ ગયેલી વ્યક્તિને પીઠ પસવારનાર વ્યક્તિ પર જેવો અહોભાવ જન્મે તેવો ભાવ ‘ઇસિભાસિયાઇં’ના પ્રબોધક ઋષિના વચનો વાચતા જન્મે છે. આ ઋષિઓએ માનવમનને ગહરાઇથી અને તેની અખિલાઇમાં જોયું છે.માનસશાસ્ત્રના આધારે જીવન અંગેનું માર્ગદર્શન આપતા અનેક અભ્યાસપૂર્ણ પુસ્તકો નજર સામે છે. તેમના તારણ અને ઋષિઓના સ્વાનુભવમાં અજબનું સામ્ય છે. ઋષિઓ એક ડગલું આગળ છે. માનસશાસ્ત્રી મનને પોઝિટિવ બનાવવાનું કહે છે. ઋષિઓ મનને પોઝિટિવ કે નેગેટિવ બંને છેડાથી ઉપર ઉઠી ન્યુટ્રલ બનવાનું કહે છે.

બીજા અનેક ઋષિની પ્રેરણાઓએ મનને ગજબની પ્રેરણા આપી. આ પ્રેરણાઓએ મનને સંવાદમાં રહેતાં શીખવ્યું. નકારાત્મક વિચાર, સ્વાર્થી લાગણી તમારો મન સાથેનો સંવાદ ખોરવી નાંખે છે. વિસંવાદી મન પ્રસન્ન રહી શકતું નથી. દુઃખનું કારણ બહારનું વાતાવરણ નથી પણ અંતરનો વિસંવાદ છે. વિપરીત વાતાવરણમાં મારા ભીતરી સંવાદને જીવંત રાખવામાં ઇસિભાસિયાઇંના શબ્દોએ બહુ મદદ કરી છે.

ઇસિભાસિયાઇં વાંચ્યા પછી જીવનમાં ત્રીજું પરિવર્તન અનુભવ્યું. અસ્તિત્વના મૂળ સુધી જવા માટેનાં પ્રકાશ કિરણો સાંપડ્યાં. આત્માની અભિમુખતા સઘન બની. અસ્તિત્વની ઓળખ બુદ્ધિથી નહીં થઇ શકે એ વાતની પ્રતીતિ ઇસિભાસિયાઇંના શબ્દોથી થઇ. આત્મા સુધી પહોંચવાનો માર્ગ ‘ધ્યાન’ છે. તેની પ્રતીતિ દગભાણ ઋષિએ કરાવી.

શરીરમાં જે મહત્ત્વ મસ્તકનું છે, વૃક્ષમાં પ્રાણ મૂળને આધીન છે. તેથી વૃક્ષ કરતા મૂળ મહત્ત્વનું છે તેમ સમસ્ત સાધુ ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ સ્થાન ધ્યાનનું છે. (૨૨.૧૪.)

મારી અંતર્યાત્રાનો માર્ગ આ શબ્દોએ નિશ્ચિત કરી આપ્યો. સાધારણ સાધકોમાં ધ્યાન વિષે સમજ ઓછી ગેરસમજ વધારે છે. સહજ રીતે મનને વિચાર અને ભાવનાઓના પ્રભાવથી મુક્ત રાખવાનો પ્રયાસ તે ધ્યાન છે. એકાગ્રતા તેનો પ્રાણ છે.

આગમો, આધ્યાત્મિક ઉપલબ્ધિના માર્ગનો ચોક્કસ ક્રમ છે પણ તે ક્રમ બૌદ્ધિક નથી. આત્માની પાત્રતા, તેના સંસ્કારો, સ્વીકૃતિનો ભાવ, તેમા કર્મો, તેના અધ્યવસાયોની સ્થિતિના આધારે આત્મા સ્વયં તેનો માર્ગ નક્કી કરે છે. દરેકના આત્મા સ્વતંત્ર છે, દરેક આત્માનો મોક્ષ અલગ અલગ છે, તેથી દરેકનો મોક્ષમાર્ગ પણ અલગ છે. મરૂદેવી માતા જેવા આત્મા સહુથી છેલ્લા ઊભા હોય તો ય પહેલા મોક્ષમાં પહોંચી જાય છે. અને બાહુબલિજીનો આત્મા દરવાજા પાસે એકવરસ સુધી એમ જ ઊભો રહે છે. આત્માની ઉન્નતિનો ક્રમ અત્યંત નિજી છે. દરેકનો પોતાનો ક્રમ છે. દરેકનો પોતાનો માર્ગ છે. દરેકની પોતાની નાવ છે. પોતાનાં હલેસાં છે. આ ક્રમ બુદ્ધિનો વિષય નથી. બુદ્ધિ સામાન્ય નિયમોમા આધારે ચાલે છે. જડ જગતમાં સામાન્ય નિયમો હોય છે. બુદ્ધિ એ જ જોવા ટેવાયેલી છે, એટલું જ નહીં. એ જ રીતે જીવવા ટેવાયેલી છે. જીવજગતમાં સ્વતંત્રતાને નિયમ છે. પોતાનો માર્ગ છે. આ નિયમ અનુભૂતિથી જ જાણી શકાય. મારો ક્રમ મારો છે. મારા હાથમાં છે, આગમોમાં સાધનાના સૂત્રો ક્રમમાં નથી. તે સહજ છે. બરાબર પણ છે.

‘ઇસિભાસિયાઇં’માં દરેક ઋષિની અધ્યાત્મસાધનાના સૂત્રો છે. આ અનુભૂતિનાં સૂત્રોનો કોઇ ક્રમ નથી. તમે જ્યાં ઊભા છો ત્યાં ક્યું સૂત્ર ઉપયોગી છે? તે નક્કી કરો અને આગળ વધો. તમને તમારો માર્ગ મળશે. એક વાત નિશ્ચિત છે-આગમ સૂત્રો તમને પ્રકાશ આપે છે. તમે માર્ગ પર હશો તો હવે પછીનો મુકામ કયો છે તે તરફ દિશાનિર્દેશ ચોક્કસ કરે છે. તમારે તેના અજવાળામાં આગળ ધપવાનું.

અનુભૂતિનો માર્ગ અગમ્ય છે. ‘વાચામગોચરઃ’ છે જ્યાં સુધી બુદ્ધિ સક્રિય છે સમજાતો નથી. તેને સમજવા બુદ્ધિના પ્રદેશની પેલે પાર જવું જરૂરી છે. અહીં સુધી પહોંચવા પણ બુદ્ધિનો સહારો તો લેવો જ પડે છે. અને બુદ્ધિ ક્રમથી જ વિચારે છે. ઇસિભાસિયાઇંના અનુભૂતિ સૂત્રો મારા બૌદ્ધિક ક્રમ મુજબ આ રીતે ગોઠવાયા છે. બીજાને માટે બીજો ક્રમ હોઇ શકે.

દુઃખનું કારણ મોહ છે. (અધ્યયન-૨.૭ પ્રવક્તા – વજ્જિથપુત્ર)

દુઃખ બે દરવાજેથી આવે છે આસક્તિ અને આકાંક્ષા (અધ્યયન-૧૫ પ્રવક્તા – મધુરાજ)

દીન ન બનો. ક્રોધના વિપાકનો વિચાર કરો. (અધ્યયન-૧૨ પ્રવક્તા -યાજ્ઞવલ્ક્ય)

અજ્ઞાનથી ભય જન્મે છે (અધ્યયન-૨૧ પ્રવક્તા -તરુણ)

આર્ય માર્ગ મુજબ જીવવું, આર્ય કર્મ કરવું, આર્યને જ મિત્ર બતાવવો (અધ્યયન-૧૯. પ્રવક્તા -આર્યાયણ)

સારું-ખરાબ, ઉંચ-નીચ મનની નિપજ છે. ચક્રવર્તી પણ અનાજ ખાય છે, હાથીના દાંત નહીં. (અધ્યયન-૨૮.૨૩ પ્રવક્તા -આર્દ્રક)

વિશ્વ સત્ય છે, તમે કરો તેવું જ પામો છો (અધ્યયન-૩૦ પ્રવક્તા -વાયુ)

ઇચ્છા સંકલેશનું કારણ છે (અધ્યયન-૪૭ પ્રવક્તા – દ્વૈપાયન)

હું મારી મુક્તિ માટે બીજાને પરાજિત નહીં કરૂં. તે પરાજિત વ્યક્તિ મારું જ અહિત કરશે. (અધ્યયન-૧૩.૬ પ્રવક્તા -ભયાલિ)

ભૌતિક ઇચ્છા જીવનના લક્ષ્યને બદલી નાખે છે. (અધ્યયન-૪૧. પ્રવક્તા -ઇંદ્રનાગ)

જેને પાપ ગમે છે તેને આત્મા ગમતો નથી.

નાનો પણ પાપનો વિચાર તમને પાછળ રાખી દેશે (અધ્યયન-૪૨ પ્રવક્તા – સોમ)

પાપને ‘ના’ કહેતા શીખવું (અધ્યયન-૩૯ પ્રવક્તા – સંજય)

વાસનાને જિતવા મનને જિતો, તેને વિષયોથી વિમુખ કરો પછી વિવેક કેળવો (અધ્યયન-૨૯.૧૬ પ્રવક્તા -વર્ધમાન)

કષાય પાપને મજબૂત કરે છે. વૈરાગ્ય કર્મને દૂર કરે છે. (અધ્યયન-૧૮ પ્રવક્તા -વર્ષપ)

જાગૃતિ અને પરિણામનો વિચાર સંસારમાં રહીને વિરક્તિ ટકાવી રાખવાના સૂત્ર. (અધ્યયન-૨૫. પ્રવક્તા –અંબડ)

દૃઢ સંકલ્પ, ઇંદ્રિયદમન અને સત્ત્વ દ્વારા કામને જીતી શકાય (અધ્યયન-૬.૬ પ્રવક્તા -વલ્કલચીર)

અધ્યાત્મ કુશળ ચિકિત્સક પામી સાધક વાસનાથી મુક્ત બની જાય છે. (અધ્યયન-૧૧ પ્રવક્તા – મંખલિપુત્ર)

ઇંદ્રિયોને તપ અને ધ્યાનની ઢાલથી એ છૂપાવી રાખવી. (અધ્યયન-૧૬ પ્રવક્તા -સૌર્યાયણ)

ક્રોધ અને માન રહિત આત્માની બુદ્ધિ સૂક્ષ્મ બને છે (અધ્યયન-૫. પ્રવક્તા – પુષ્પશાલ)

જેનાથી આત્મભાવનો બોધ થાય તે સાચી વિદ્યા (અધ્યયન-૧૭. પ્રવક્તા -વિદુ)

જીવને કર્મ બંધાય છે તેના ત્રણ કારણ હિંસા, મમતા અને ક્રોધ (અધ્યયન-૩ પ્રવક્તા -દવિલ)

પહેલા તમારા કર્મોનું પૃથક્કરણ કરો પછી કર્મોનું પરિશોધન કરો. (અધ્યયન-૨૨. પ્રવક્તા -દગભાણ)

સમ્યકત્વ અને ત્યાગ કર્મશત્રુ પર મર્મ પ્રહાર સમ છે. (અધ્યયન-૯. પ્રવક્તા – મહાકાશ્યપ)

સાધના માટે સ્પષ્ટ દિશા અને દૃઢ નિશ્ચય જોઇએ (અધ્યયન-૪૪ પ્રવક્તા -વરૂણ)

સ્વેચ્છા અને સદાશય ક્રિયાને અમૃત બતાવે છે (અધ્યયન-૧૪. પ્રવક્તા -બાહુક)

ધીર પુરુષનું શરણ લેવું (અધ્યયન-૩૮.૨૦ પ્રવક્તા -સારિપુત્ર)

ગૃહસ્થ સાથે ઘણો સમય વીતાવવો નહીં આત્માનું ધ્યાન કરવું કે શ્રમણોનો સત્સંગ કરવો. (અધ્યયન-૨૬.૩ પ્રવક્તા -માતંગ)

જે જીવવા માટે કે વાહવાહ માટે લોકને ગમે તેવી પ્રવૃત્તિ કરે છે તે શબને પ્રદક્ષિણા કરે છે. – (અધ્યયન-૨૭.૬ પ્રવક્તા -વારત્તક)

જે લોકો પાછળ ગાંડો બને છે તે સમાધિને ગુમાવે છે (અધ્યયન-૭.૩ પ્રવક્તા -કૂર્માપુત્ર)

પોતાની જાતને યા તો સ્વયં જાણી શકાય યા તો સર્વજ્ઞ જાણી શકે (અધ્યયન-૪ પ્રવક્તા -અંગિરસ)

***                                                        ***                                                        ***

સાધકનું ત્રણ વ્યક્તિત્વ પિંડથી ઘડાય છે.

(૧) વિચારપિંડ બુદ્ધિથી ઘડાય છે.

(૨) ભાવનાપિંડ લાગણીથી ઘડાય છે.

(૩) અધ્યાત્મપિંડ અનુભૂતિથી ઘડાય છે.

ત્રણે પિંડને ઘડવાના વચનો આ આગમમાં છે

અધ્યયન-૧, ૧૯, ૨૦, ૨૭, ૩૧, ૩૭ વિચારપિંડને ઘડે છે

અધ્યયન- ૪, ૧૨, ૧૫, ૩૦, ૩૩, ૩૪, ૩૫, ૪૨, ૪૬ ભાવનાપિંડને ઘડે છે

અધ્યયન- ૨, ૩, ૫, ૬, ૭, ૮, ૯, ૧૦, ૧૧, ૧૪, ૧૬, ૧૭, ૧૮, ૨૨, ૨૩, ૨૪, ૨૫, ૨૬, ૨૮, ૨૯, ૩૨, ૩૫, ૩૮, ૩૯, ૪૧, ૪૪, ૪૫ અધ્યાત્મપિંડને ઘડે છે

પ્રત્યેક બુદ્ધ ઋષિઓના પ્રવચન રૂપ આ આગમ ઉપર એક પણ ટીકા વિદ્યમાન નથી. આચાર્ય ભગવંત શ્રી ભદ્રબાહુ સ્વામીજીએ તેની પર નિર્યુક્તિ રચી છે પણ તે અપ્રાપ્ય છે. આ પૂર્વ મહર્ષિઓના વચનો આત્માના ઉચ્ચ અધ્યવસાયને સ્પર્શીને આવે છે. તેમાં નૈશ્ચયિક ચારિત્રના સ્પંદનો ઝીલાયા છે. તેથી વ્યવહારમાર્ગમાં તેનું પ્રચલન અલ્પ રહ્યું હશે. આ વચનોને તર્કની પરિધિમાં કે શબ્દની સીમિત અર્થચ્છાયામાં બાંધવું અઘરું કામ છે. પૂ.આ.શ્રી હરિભદ્રસૂરિજી મ.સા., પૂ.આ.શ્રી મલયગિરિજી મ., પૂ.આ.શ્રી.અભયદેવસૂરિજી મ. કે ઉપા.શ્રી યશોવિજયજી મ. જેવા સમર્થ વૃત્તિકારોનો સ્પર્શ આ આગમને મળ્યો હોત, તો આ મહર્ષિઓએ કંડારેલી અનુભૂતિની કેડી પર પગ માંડવા બહુ સરળ રહેત.

ઇસિભાસિયાઇં કેવલ મારો પ્રિય ગ્રંથ નથી મારો પિંડગ્રંથ છે. મારા સાધક પિંડને ઘડવામાં પ્રત્યેકબુદ્ધ ઋષિઓના પ્રબુદ્ધ વચનોનો મહત્તમ ફાળો છે તેના સહારે મારી આત્મયાત્રા ચાલતી રહેશે. નિરાબાધ.

પશ્ચાદ્વચન

 

પ્રિય ગ્રંથ વિષે લખવું અઘરું કામ છે. પહેલા તો પ્રિય ગ્રંથ વિષે વિચારવું જ અઘરું છે. કેવળ ગ્રંથ વિષે વિચારવું કે લખવું કદાચ સરળ છે પરંતુ મારાંપણાંની અને પ્રિયતાની છાયામાં ગ્રંથ વિષે વિચારવું અઘરું છે. ગ્રંથ વિષે લખવા માટે ગ્રંથનું નિરીક્ષણ કરવું જરૂરી છે.મારા પ્રિય ગ્રંથ વિષે લખવા માટે ગ્રંથનું નિરીક્ષણ કરતાં પહેલાં આત્માનું નિરીક્ષણ કરવું અનિવાર્ય છે.હું કેવો છું? કેવો હતો? આ ગ્રંથના પરિચયમાં કેવી રીતે આવ્યો? પહેલી વાર આ ગ્રંથ વાંચ્યો ત્યારે કેવા સ્પંદનો જાગ્યા? વારંવાર આ ગ્રંથમાંથી પસાર થતાં શું અનુભૂતિઓ થઈ? આ ગ્રંથ કેવી રીતે મારા ભાવવિશ્વનો એક ભાગ બની ગયો? આ ગ્રંથને કારણે મને શું આધ્યાત્મિક લાભ થયો? આ તમામ સવાલોના જવાબ મેળવવા આત્મનિરીક્ષણ કરવું જ પડે. ગ્રંથના અને પ્રિયતાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં મારાપણાંનો વિચાર કરવો પડે. આ અઘરું છે. કેમ કે-કોઇ પણ વ્યક્તિનું વ્યક્તિત્વ એકાંગી નથી હોતું, બહુઆયામી હોય છે.

માનવ વ્યક્તિત્વના ત્રણ આયામ છે. વૈચારિક વ્યક્તિત્વ,ભાવનાત્મક વ્યક્તિત્વ અને આધ્યાત્મિક વ્યક્તિત્વ.

મોટા ભાગના લોકો વૈચારિક અને ભાવનાત્મક સ્તરે જીવન જીવી જતા હોય છે.ઉચ્ચકક્ષાના સાધકો આધ્યાત્મિક સ્તરે જીવનનો અનુભવ કરે છે.સાધુ ભગવંતો આધ્યાત્મિક વ્યક્તિત્વના વિકાસ માટે નિરંતર પ્રયાસ કરતા રહે છે.ત્રણે ય સ્તર પર પ્રિયતાની વ્યાખ્યા અલગ અલગ હોય. વૈચારિક સ્તર ગણિતપ્રધાન હોય. ભાવનાત્મક સ્તર સંવેદનાપ્રધાન હોય તો આધ્યાત્મિક સ્તર સમભાવપ્રધાન હોય. આથી, ત્રણે ય ભૂમિકાના પ્રિયતાના માપદંડ જ વેગળાં હોય.બુદ્ધિને તાર્કિક ગ્રંથ વધુ ગમે.લાગણીને ભાવનાપ્રધાન ગ્રંથ વધુ ગમે તો આત્માને સાક્ષિભાવના ગ્રંથ વધુ ગમે.આપણે ત્રણે ય પ્રકારના વ્યક્તિત્વ સાથે જીવીએ છીએ તેથી કોઇ એક વ્યક્તિત્વને નજર સામે રાખી પસંદગી કરવી આહ્વાન બની રહે છે.ઘણું ઉંડું મનોમંથન અને ઘણા લાંબા સમય સુધી નિરંતર આત્મમંથન કર્યા પછી જ કદાચ જવાબ મળે ‘મારો પ્રિય ગ્રંથ’ આ છે.

ભગવતીના યોગમાં પ્રવેશ દિને પરમપૂજ્ય આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય ચંદ્રગુપ્તસૂરીશ્વરજી મ.એ ઉદ્દેશાનંદીનો વાસક્ષેપ કર્યો તે ક્ષણે પ્રેરણા ઉદ્ભવી, જાણે ખમાસમણાણં હત્થેણં શ્રી સુધર્માસ્વામિજીએ આજ્ઞા કરી કે – એક સર્વગ્રાહી વિષય ધરાવતાં સ્વાધ્યાય પુસ્તકનું સંપાદન કરવું. ‘મારો પ્રિય ગ્રંથ’ વિષયની પસંદગી કરી. વિભિન્ન પૂજ્યોને લેખ લખ્યા. લગભગ ૪૦ પત્રમાંથી ત્રણ જ લેખ આવ્યા. સહુથી પહેલો લેખ આવ્યો પરમપૂજ્ય આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય રત્નસુંદરસૂરીશ્વરજી મ.નો.તેમણે બીજું કોઇ જોયા વિના કેવળ વિષયને જોઇ અનુરૂપ લેખ મોકલી આવ્યો. બે મહિના વીત્યા ત્યારે મારી પાસે ત્રણ લેખ હતા. ઉપમિતિના નિષ્પુણ્યકની જેમ હું હતાશ થયો પણ સદ્બુદ્ધિએ મને સાચવી લીધો. ફરી વાર સહુને યાદપત્ર લખ્યાં. લેખોની સંખ્યા નવ થઇ. યોગ પૂરા થઇ ગયા. પુસ્તકની આશા ધૂંધળી બની ગઇ. ચોમાસામાં ત્રીજી વાર પત્ર લખ્યા. ત્યારે જવાબ આવવા શરૂ થયા.

આપણે ત્યાં લગભગ એક ધારણા રૂઢ થઇ ગઇ છે કે-આપણને કંઇક પ્રિય હોય તો બીજું અપ્રિય જ હોય. એવું જરૂરી નથી. એક ગ્રંથ પ્રિય હોય એટલે બીજા ગ્રંથો અપ્રિય કે ઓછા મહત્ત્વના બની જતા નથી. કોઇને શંખેશ્વર પાર્શ્વનાથ ભગવાન પર વધુ શ્રદ્ધા હોય તો તેનો અર્થ એ નથી કે મહાવીર સ્વામી પર ઓછો પ્રેમ છે કે ઓછી શ્રદ્ધા છે. મીમાંસાસૂત્રના શાબર ભાષ્યમાં ઉક્તિ આવે છે-

‘न हि निन्दा निन्द्यं निन्दितुं प्रयुज्यते, किं तर्हि? निन्दितादिरत् प्रशंसितुम्’

શાસ્ત્રોમાં કોઇની નિંદા તેને ખરાબ ચીતરવા માટે નથી કરાતી પણ તેના કરતાં બીજું સારું છે તે દર્શાવવા કરાય છે. આ ન્યાયને જૂદા એંગલથી આ રીતે પ્રયોજી શકાય-

‘सर्वा हि प्रशंसा प्रशस्यं प्रशंसितुं प्रयुज्यते, न प्रशस्यादितरत् निन्दितुम्’

કોઇની પ્રશંસા કરીએ ત્યારે તે વસ્તુ સારી છે એટલું બતાવવાનો જ આશય હોય છે. પ્રશંસાપાત્ર વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિ ખરાબ છે એ આશય નથી હોતો.

‘મારો પ્રિય ગ્રંથ’ આ શીર્ષક વાંચીને આવી જ ગેરસમજ ઊભી થઇ કે કોઇ ગ્રંથને પ્રિય કહીએ તો બીજા અપ્રિય થઇ જાય. સાધુને તો બધા જ ગ્રંથ પ્રિય હોય. આ ધારણાથી કેટલાક પૂજ્યોએ લેખ ન મોકલ્યા. જે મહાત્માઓના લેખ આવ્યા તેમને પણ આ સવાલ તો થયો જ. મારા સદ્નસીબે તેમણે મારા આશયને સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો અને અનુમોદન પણ આપ્યું.

સંપાદન સમયે મનમાં એક આશય સ્પષ્ટ હતો કે આપણાં પ્રાચીન શાસ્ત્રો વિષે શ્રાવકવર્ગમાં વિશેષ સમજ અને વિશેષ રુચિ જન્મે. શ્રાવકને મહારાજ સાહેબ ગમે છે મહારાજ સાહેબને શાસ્ત્ર ગમે છે. જે સાહેબને ગમે તે મને પણ ગમે. તેવી રુચિ જન્મે તો સ્વાધ્યાય જેવું ઉપેક્ષિત ક્ષેત્ર ફરી જાગૃત થાય. આમ, લેખની વ્યાપ્તિ પ્રાચીન શાસ્ત્રોની સાથે હતી પણ તેવી સ્પષ્ટતા પહેલા થઇ નહીં. તેને કારણે બે લેખો સવિનય પરત કરવા પડ્યા. મારા અદૃષ્ટકલ્યાણમિત્ર પ.પૂ.આ.દે.શ્રી વિજયશીલચંદ્ર સૂ.મ.ના શિષ્યરત્ન મુનિરાજશ્રી ત્રૈલોક્યમંડનવિજયજીનો અભ્યાસપૂર્ણ લેખ આ સંપાદનમાં સમાવી ન શક્યો છતાં તેમણે ખૂબ ઉદારતાથી મારી ભાવનાનો આદર કર્યો. તેમનો ક્ષમાપ્રાર્થી હોવા સાથે ઋણી પણ છું. પદ્મશ્રી કુમારપાળભાઇ દેસાઇએ વીરચંદ રાઘવજી ગાંધીના પુસ્તક પર લખેલો લેખ પણ પરત કર્યો તેમણે બીજો લેખ મોકલી આપી સંપાદનને ગૌરવપૂર્ણ બનાવ્યું.

લેખો ઓછા આવ્યા તેથી પુસ્તક પ્રગટ થશે કે નહીંॽ તેવી આશંકાથી નવા લેખો આવતા અટકી ગયા. ચાર વારના પ્રયાસ પછી લેખો આવ્યા. બહુ સરસ આવ્યા. જે જે મહાપુરૂષોના કે મહાત્માઓના લેખો આવ્યા તેમાંથી ઘણાં અપરિચિત છે. છતાં પણ તેઓએ સુંદર લેખ પાઠવી અનુગ્રહ કર્યો છે.

કેટલાક પૂજ્યોની ભાવના હોવાં છતાં અન્યાન્ય કારણથી લેખ પાઠવી શક્યા નથી. પરમપૂજ્ય આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય હર્ષસાગરસૂરીશ્વરજી મ.ને વિપાકસૂત્ર પ્રિય છે. પરમપૂજ્ય મુનિપ્રવર શ્રી ધુરંધર વિજયજી મ.ને શ્રીપાળરાજાનો રાસ પ્રિય છે.

આમ લગભગ પચીસ લેખ સાથે પુસ્તક સંપાદન માટે સજ્જ થયું. અહીં લેખોનો ક્રમ ગ્રંથની રચનાના અનુક્રમે ગોઠવ્યો છે. ગ્રંથના મહત્ત્વપૂર્ણ ગણવાના આશયથી જ આમ કર્યું છે. તેથી લેખક પૂજ્યોનો સંયમપર્યાય સાચવી શકાયો નથી.

ગ્રંથની પ્રિયતા વિષે સહુથી વધુ પસંદગી ઉપમિતિભવપ્રપંચાકથા પર ઉતરી છે. પાંચ એટલે લગભગ વીસ ટકા જેટલા લેખકોનો ઉપમિતિ પ્રિય ગ્રંથ રહ્યો છે.

ઉત્સવ કરતાં પહેલાં આમંત્રણ પત્રિકા મોકલવામાં આવે છે. ‘મારો પ્રિય ગ્રંથ’ ગ્રંથ વાંચવા માટેની આમંત્રણ પત્રિકા છે. આ આમંત્રણ પત્રિકા વાંચીને શાસ્ત્રકારોએ યોજેલા જ્ઞાનોત્સવમાં ભાગ લેવાની ઇચ્છા જાગશે તો આનંદ થશે.

ઉપમિતિભવપ્રપંચ કથાના પહેલા પ્રસ્તાવના અંતે શ્રી સિદ્ધર્ષિગણિજી એ લખ્યું કે–

‘આ ગ્રંથ દ્વારા જિનાગમનો સાર મેં વિદ્વાનો સમક્ષ મૂક્યો છે. વિદ્વજ્જનોને પ્રાર્થના છે કે – ગ્રંથ બનાવનાર કોણ છેॽ કેવો છેॽ તે ન જોતાં તેની વાતને જોઇ ગ્રંથમાં પ્રવેશ કરે.’

તેમની આ વિનંતિ રજૂ કરી વિરમું છે.

 

૨૦૭૧, માગસર વદ ૧, રવિવાર                                                                                           -વૈરાગ્યરતિવિજય

શ્રુતભવન

 

આ સંપાદનમાં ‘મારો પ્રિય ગ્રંથ’માં તમને સહુથી વધુ ક્યો લેખ ગયોॽ હાથમાં પેન લો, અને આ કોરા પાનાં પર લખોॽ કદાચ્ તમને તમારો પ્રિય ગ્રંથ મળી આવે.

કર્મનો નિયમ (ઉપદેશ) – વૈરાગ્યરતિવિજય ગણિ

કર્મ એટલે ક્રિયા. કર્મગ્રંથમાં કર્મની વ્યાખ્યા કરતા પૂ.આ.શ્રી દેવેંદ્રસૂ.મ. કહે છે—

कीरई जीएण हेउहिं जेणं तो भण्णए कम्मं॥

જીવની કોઇ ક્રિયા હેતુ વિનાની હોતી નથી. જીવ પોતે કરેલી ક્રિયાનો હેતુ ન જાણતો હોય તે બની શકે પણ  હેતુ વિના કોઇ ક્રિયા કરે નહિ. એટલે કર્મનો અર્થ છે-ક્રિયા. કર્મનો સિદ્ધાંત કાર્યકારણભાવના નિયમ પર આધારિત છે. આ વિશ્વવ્યવસ્થાનો અબાધિત કાયદો છે. તેને કોઇ તોડી શકે નહિ. તમે કોઇ પણ ક્રિયા કરો તો તેનું ફળ તમને મળે છે. કર્મ એક અદૃશ્ય શક્તિ છે જે તમને જીવનના મૂળભૂત પાઠ શીખવે છે. તમારું વર્તમાન જીવન તમારા ભૂતકાળનું જ પ્રતિબિંબ છે. તમારું આજનું ભાગ્ય તમે ભૂતકાળમાં જ લખ્યું છે. એનો અર્થ એ નથી કે તમારા ભાગ્યમાં કોઇ ફેરફાર ન થઇ શકે. કેમ કે તમારું ભાગ્ય તમારી ઇચ્છા અનુસાર લખાય છે. તમારું ભવિષ્ય હજી લખાયું નથી. આજની તારીખમાં તમે તમારું ભવિષ્ય લખવા માટે મુક્ત છો. તમારો ભૂતકાળ ગમે તેવો હોય જીવન તમને સારા બનવાની તક આપે છે.

તમારી આજની ક્રિયા તમારું ભવિષ્ય નક્કી કરવાની છે. તમારી આજ તમારી ગઇકાલનું પરિણામ છે. આજે તમે જે કંઇ પણ અનુભવો છો તે તમે ભૂતકાળમાં કરેલા કર્મનું ફળ છે. આ કર્મો કેવળ અને કેવળ તમારા માટે જ બન્યા છે. કર્મ તમને એ જણાવે છે કે – ભૂતકાળના અનુભવમાંથી કંઇક શીખો અને તમારું ભવિષ્ય સુધારો. તમે તમારા ભૂતકાળને બદલી શકો નહિ પરંતુ તેમાંથી કંઇક શીખીને તમારું ભવિષ્ય જરુર બદલી શકો. કર્મસત્તા વિશ્વવ્યવસ્થાના નિયમ અનુસાર ચાલે છે. આ નિયમ સમજી લઇએ તો ભવિષ્ય સુધારવામાં ઘણી મદદ મળશે. કર્મસત્તાના બાર નિયમ છે.

(૧) જેવું વાવો તેવું લણો : તમારા વિચાર અને વ્યવહાર બીજ જેવા છે. તે ફળ પેદા કરે છે. જેવું બીજ હોય તેવું ફળ હોય. તમારા વિચાર અને વ્યવહાર જેવા હશે તે ફળ પણ તેવું જ આપશે. સારા વિચારનું ફળ સારું. અને સારા વ્યવહારનું ફળ સારું. ખરાબ વિચારનું ફળ ખરાબ અને ખરાબ વ્યવહારનું ફળ ખરાબ. પ્રસન્નતા જોઇતી હોય તો પ્રસન્નતાના વિચાર કરો. શાંતિ જોઇતી હોય તો શાંતિના વિચાર કરો.

(૨) સર્જનનો નિયમ : આપણી ઇચ્છાઓ મૂર્ત સ્વરૂપે આપણા જીવનનો ભાગ બને છે. આપણે આપણી આસપાસ જે જીવન જોઇએ છીએ તે અનાયાસ નથી તેની પાછળ હેતુનું ગણિત કામ કરે છે. આપણે દુનિયાથી જૂદા નથી, આપણે વિશાળ વ્યવસ્થાનો એક ભાગ છીએ. આપણે જે કરીએ તેની અસર આખાં વિશ્વને થાય છે. વિશ્વમાં કંઇ પણ બને તેની અસર આપણને થાય છે. આપણી આસપાસનું વર્તુળ આપણા જીવનનો ભાગ બની જાય છે. આપણી આસપાસનું વર્તુળ આપણી ઇચ્છાને અનુરૂપ હોય તે જોવાની જવાબદારી આપણી છે.

(૩) દીનતાનો નિયમ : વાસ્તવિકતાનો અસ્વીકાર દીનતાનું મૂળ છે. આપણે કોઇપણ વ્યક્તિને, વસ્તુને કે સંયોગોને આપણી ધારણા મુજબ બદલવા માંગીએ છીએ. આ ત્રણેમાંથી એકેય પર આપણો કાબુ નથી. આપણે બદલવા માંગીએ છીએ તેમ છતાં કંઇ જ બદલાતું નથી. તેનાથી હતાશા આવે છે. આપણે વ્યક્તિને, વસ્તુને કે સંયોગોને તે જેવા છે તેવા સ્વીકારી શકતા નથી. વ્યક્તિને, વસ્તુને કે સંયોગોને બદલવાની કોશીશ કરવા કરતા તેમને તે જેવા છે તેવા સ્વીકારવાની કોશીશ કરવી જોઇએ. અસ્વીકારથી નકારાત્મક ભાવ જન્મે છે. નકારાત્મક ભાવથી દુઃખ સિવાય કોઇ પરિણામ મળતું નથી.

(૪) વિકાસનો નિયમ: વિકાસ સંયોગને આધીન નથી, ઇચ્છાશક્તિને આધીન છે. દરેક વખતે તમારા કર્મ તમારા વિરોધી નથી હોતા. જેને વિકાસ કરવો છે તે કર્મો કે સંયોગોની ફરિયાદ કરતો નથી. વિકાસ પરિસ્થતિને આધીન નથી પરંતુ મનઃસ્થિતિને આધીન છે. કર્મને કારણે સર્જાયેલા બહારના સંયોગો પર આપણો કાબૂ નથી પણ આપણી જાત પર તો આપણો જ કાબૂ છે. એ જ સહુથી મોટી વાત છે. કર્મ તમને સારી કે ખરાબ પરિસ્થતિમાં મૂકી શકે પણ પરિસ્થતિને સારી ગણવી કે ખરાબ તે આપણા જ હાથમાં છે. આપણે જેને સારું માનીએ છીએ તેને સમર્પિત રહીએ તો  ખરાબ પરિસ્થતિ પણ આપણા માટે સારી બની શકે છે.

(૫) જવાબદારીનો નિયમ:  જીવનમાં નિષ્ફળતા મળે ત્યારે બીજાની કે કર્મની ફરિયાદ કરવાની આપણી આદત બની ગઇ છે. નિષ્ફળતાનો બોજો કે જવાબદારી બીજા પર ઢોળી દઇને આપણે નિષ્ક્રિય બની જઇએ છીએ. આ ખોટી આદત છે. આપણાં જીવનમાં જે કંઇ બને છે તેની જવાબદારી આપણી છે. આપણાં જીવનમાં જ્યારે બાહ્ય તકલીફો આવે છે ત્યારે આપણે અંદરથી વિક્ષિપ્ત થઇ જઇએ છીએ. આપણે જો આપણાં બાહ્ય જીવનને બદલવા માંગતા હોઇએ તો પહેલાં આપણે આપણાં જીવન પ્રત્યેનો અભિગમ બદલવો પડશે. નકારાત્મક વિચારોની ઘરેડમાંથી બહાર આવવું પડશે. આસપાસનું વાતાવરણ પણ હકારાત્મક બનાવવું પડશે. આ કામ આપણએ જ કરવું પડશે. એ આપણી જવાબદારી છે.

(૬) એકાત્મતાનો નિયમ: આપણો ભૂતકાળ, ભવિષ્યકાળ અને વર્તમાનકાળ એકમેકથી જોડાયેલા છે. વિશ્વની નાનાથી લઇને મોટામાં મોટો પદાર્થ એકમેકથી જોડાયેલા છે. આપણે જો આપણાં જીવનને બદલવા માંગતા હોઇએ તો એકાદ આદત બદલી દેવાથી નહી ચાલે, બધું જ બદલવું પડશે. કોઇ પણ કામ પૂરું કરવું હોય તો તેના બધાં જ અંગો પૂરાં કરવા પડે. એકાદ અંગ અધૂરું રહે તો કામ પૂરુ થાય નહીં. ચા બનાવવી હોય તો ચા, સાકર, પાણી, દૂધ, અગ્નિ બધું જ મેળવવું પડે છે. એક પણ ચીજ ઓછી હોય તો ચા બને નહીં.

(૭) લક્ષ્યનો નિયમ: અધ્યાત્મના ક્ષેત્રે સફળતા પ્રાપ્ત કરવી હોય તો લક્ષ્ય નિશ્ચિત હોવું જોઇએ. નકારાત્મક વિચારો અને કર્મોને સાથે રાખીને અધ્યાત્મના ક્ષેત્રે સફળ બની શકાય નહીં. આપણે આપણું સંપૂર્ણ ધ્યાન આપણા લક્ષ્ય પર કેંદ્રિત કરવું જોઇએ. માણસ એક વખતે એક જ કામ કરી શકે. એકથી વધુ કામ કરવાથી ધ્યાન વહેંચાઇ જાય અને એક પણ કામ સારી રીતે થઇ શકે નહીં.

(૮) સેવા અને દાનનો નિયમ: નિસ્વાર્થ બન્યા વિના આત્મવિકાસ શક્ય નથી. આપણો નિસ્વાર્થ સ્વભાવ પરોપકાર દ્વારા અભિવ્યક્ત થાય છે. આપણે જે માનીએ છીએ તે આપણી ક્રિયામાં ઉતરે છે. અને ક્રિયા જ કર્મ બને છે. નિસ્વાર્થભાવ દ્શાવે છે કે- આપણે આપણા કરતા બીજાને વધુ મહત્ત્વ આપીએ છીએ.

(૯) પરિવર્તનનો નિયમ:  એક કહેવત છે- ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન થાય છે, જો તેને બદલવામાં ન આવે તો. આપણે આદતો બદલીશું નહીં તો આપણા જીવનમાં એની એ જ દુર્ઘટનાઓ ફરી ફરી થયા જ કરશે. ભૂતકાળને બદલવો હોય તો મજબૂત ઇરાદો જોઇશે. જો આપણે આપણા સ્વભાવને, આપણી આદતોને કે આપણી જાતને બદલીશું નહીં તો ભૂતકાળનાં ખરાબ કર્મો આપણને પરેશાન કરશે જ. જો આપણે આપણી શક્તિને સારો માર્ગ દેખાડીશું નહીં તો કર્મની શક્તિ આપણને ખરાબ માર્ગે લઇ જશે.

(૧૦) વર્તમાનમાં જીવવાનો નિયમ: હિંદીમાં એક કવિતા છે. भूतकाल एक सपना है, भविष्य एक कल्पना है सिर्फ वर्तमान ही अपना है। જે લોકો ભૂતકાળના વિપરીત સંયોગોને યાદ કરીને સંતાપ કરે છે તેઓ વર્તમાનકાળના અવસરને ગુમાવી બેસે છે. ભૂતકાળના વિચાર અને ભૂતકાળની આદત આપણને વિકાસ કરતા રોકે છે. ભૂતકાળના વિચાર આપણા ભવિષ્યના માર્ગમાં આપણે જ નાંખેલા પથ્થર છે. જે આપણને જ નડે છે. જતાં ને આવતાં બની પથ્થર હું મુજને જ નડ્યો છું.

(૧૧) સહનશીલતા અને વળતરનો નિયમ: સહન કરવાની તૈયારી વિના કોઇ પણ કામની સાચી કિંમત અંકાતી નથી.

કામ કરવાની ઇચ્છા ઘણી હોય પરંતુ તે માટે શ્રમ કરવાની તૈયારી ન હોય તો કામ કરવાની ઇચ્છા સાચી નથી, છળ છે તેમ સમજવું. કામ પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને સમર્પણ હોય તો જ આપણે કામના વળતર માટે હકદાર કહેવાઇએ, તે સિવાય નહિ.

(૧૨) અર્થપૂર્ણતા અને પ્રેરણાનો નિયમ: કોઇ પણ કામનું શ્રેષ્ઠ વળતર તે છે જે સહુના હિતમાં હોય. કોઇ પણ કામનું અંતિમ પરિણામની અસર જો કંઇ જ ન હોય અથવા બહુ થોડી હોય તો તે કામની કિંમત અંકાતી નથી. અંતિમ પરિણામને અર્થપૂર્ણ બનાવનારા બે પરિબળ છે. એક, શક્તિ અને બે, આશય. પ્રેમ અને ધીરજ આ બે તત્ત્વો કાર્યના અંતિમ પરિણામને સર્વ માટે અર્થપૂર્ણ અને ચિરસ્થાયી બનાવવા સહાયક છે.

મૃગજળની માયા છોડી-ને જળ સુધી જવું છે

અમને જે છેતરે છે એ છળ સુધી જવું છે

તૈયાર થા તું અ દિલ અધરી છે આ કસોટી

સાગર સમેટી લઇને ઝાકળ સુધી જવું છે.

(લાઇફ ૩૬૫)

ક્ષમાપનાની સપ્તપદી: – વૈરાગ્યરતિવિજય

સંસારમાં આપણે સહુ કોઇને કોઇ વ્યક્તિ દ્વારા ઘવાયા છીએ. કોઇનું વર્તન આપણને ડંખે છે તો કોઇના શબ્દો આપણને પીડે છે. પરિવારના વડિલ વગર કારણે ઠપકો આપે છે. ભાગીદાર પૈસાની ગોલમાલ કરે છે. પતિ કે પત્ની આપણી નબળાઇનો ગેરફાયદો ઉઠાવે છે. પડોશી ઝગડો કરે છે. આવું બને છે ત્યારે આપણી લાગણી ઘવાય છે. આપણે કોઇને કહી પણ શકતા નથી. મનમાં આ ઘા સંઘરીને રાખીએ છીએ. આપણે એમ સમજીએ છીએ કે મારો વારો આવશે ત્યારે હું એકએકની ખબર લઇશ. આ વારો આવે છે કે નહિ તેની તો ખબર નથી પણ વારાની રાહ જોવામાં આપણે આપણું બહુ મોટું નુકસાન કરીએ છીએ. બદલો લેવાની ભાવના નકારાત્મક છે. નકારાત્મક ભાવનાને સાચવી રાખવા માટે મનને નકારાત્મક બનાવવું પડે છે. બીજાનું ખરાબ કરવા માટે તમે ખરાબ વિચારને સાચવી રાખો છો પણ એ વિચાર સક્રિય કે સફળ થાય તે પહેલા તમારાં મનને ઘણું ખરાબ કરી ચૂક્યો હોય છે. નકારાત્મક ભાવના જેટલો વધુ સમય મનમાં રહે તેટલું વધુ નુકસાન થાય છે.

બે વિદ્યાર્થી વચ્ચે ઝગડો  થયો. શિક્ષકે બન્નેને એકબીજાની માફી માંગવા કહ્યું પરંતુ વિદ્યાર્થી માન્યા નહિ. બીજા દિવસે શિક્ષક વર્ગમાં પથ્થર લઇને આવ્યા. એક વિદ્યાર્થીને કહ્યું- આ પથ્થર ઉપાડ. વિદ્યાર્થીએ પથ્થર ઉપાડ્યો. શિક્ષકે કહ્યું-વજન કેટલું છે? વિદ્યાર્થીએ કહ્યું- કંઇ ખાસ નથી. શિક્ષકે કહ્યું- હવે થોડીવાર આમ જ પથ્થર લઇને ઊભો રહે. વિદ્યાર્થી ઊભો રહ્યો. થોડીવાર પછી શિક્ષકે પૂછ્યું-હવે કેટલું વજન લાગે છે? વિદ્યાર્થીએ કહ્યું- પહેલા કરતાં વધારે. શિક્ષકે કહ્યું- અર્ધો કલાક આમ જ પથ્થર લઇને ઊભો રહે. થોડીવારમાં વિદ્યાર્થી અકળાઇ ગયો. તેણે શિક્ષકને કહ્યું- હવે વધુ સમય પથ્થર ઉપાડી નહિ શકાય. શિક્ષકે કહ્યું- કેમ ? પથ્થરનું વજન વધી ગયું? વિદ્યાર્થીએ કહ્યું-ના, પણ મને વધારે લાગે છે. શિક્ષકે કહ્યું- આ જ ગણિત મનને પણ લાગુ પડે છે. નકારાત્મક ભાવના પથ્થર જેવી છે. તે જેટલો વધુ સમય મનમાં રહે તેટલી વધુ વજનદાર લાગે છે.

દરેક માણસ સારું અને સુખી જીવન જીવવા ઇચ્છે છે. બીજાએ આપેલી પીડાનો બોજ ઉપાડીને ફર્યા કરીશું તો ક્યારેય સુખી થઇ શકીશું નહિ. મારે સારું જીવન જીવવું છે એવો નિર્ણય પાકો હોય તો તમારી સાથે થયેલા દુર્વ્યવહારોને જતા કરવાની આદત કેળવવી રહી. આ આદત કેળવશો તો જ તમે તમારા જીવનમાં સારી વાતો માટે જગ્યા કરી શકશો. એક સત્ય હંમેશા યાદ રાખશો પ્રશ્ન એ નથી કે ભૂલ કોની છે, પ્રશ્ન એ છે કે જિંદગી કોની છે. પીડા કરતા જિંદગી મહત્ત્વની છે આ વાત સમજાઇ જશે તો ક્ષમાપનાનું મહત્ત્વ સમજાવવાની જરુર નહીં રહે. જે માણસ પોતાનું દુઃખ, પોતાની પીડા, પોતાનું અપમાન યાદ રાખે છે તે બહુ મોટી કિંમત ચૂકવે છે. મનમાં ઉઠતી દુઃખ, પીડા, અપમાન કે બદલાની આગ આપણો કબજો લઇ લે છે. ચોવીસ કલાક એ જ વિચારો ચાલ્યા કરે છે. આ નકારાત્મક લાગણીઓ આપણને કઠપુતળી બની નચાવ્યા કરે છે. તેની અસરમાં આપણે ખોટા, અવાસ્તવિક નિર્ણય લઇએ છીએ. તેનાથી નુકસાન જ થાય છે. કદાચ બદલો લેવામાં સફળતા મળી જાય તો પણ હાથમાં કંઇ જ આવતું નથી.

સામા પક્ષે ક્ષમાપનાના ફાયદા પાર વિનાના છે. ક્ષમાપનાની સાથે જ શાંતિ આવે છે, નવી આશા જન્મે છે, અનુમોદનાના ભાવ જન્મે છે. ક્ષમાપનાથી તમારી દૃષ્ટિએ ગુનેગાર વ્યક્તિ પ્રત્યે સમજણ, સહાનુભૂતિ અને કરુણા જન્મે છે. દવાથી બગડેલું સ્વાસ્થ્ય સુધરે છે તો ક્ષમાપનાથી બગડેલા સંબંધ સુધરે છે. ક્ષમાપનાથી ચિંતા, તણાવ અને વિરોધ ઘટે છે. ક્ષમાપનાથી અવસાદ (ડિપ્રેશન) ઓછો થાય છે. ક્ષમાપનાથી વ્યસનોની પરાધીનતામાંથી બહાર આવવામાં મદદ મળે છે. ક્ષમાપનાથી માનસિક અને આધ્યાત્મિક ભૂમિકા મજબૂત બને છે.

ક્ષમાપના એટલે મનમાં જાગેલા ગુસ્સાને થૂંકી નાંખવો, બદલો લેવાના વિચારને જતો કરવો. તમને જે વાતનું ખોટું લાગ્યું હોય તે વાત અનાયાસે તમારા જીવનનો એક ભાગ બની જાય છે. તમે ધારો તો પણ પૂર્ણપણે તેનાથી મુક્ત નથી થઇ શકતા. ક્ષમાપના તમારા મનમાં જામી ગયેલી તે વાતની પકડને ઢીલી કરી નાંખે છે અને તમારું ધ્યાન જીવનના અન્ય સકારાત્મક ભાગ પર કેંદ્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. જગજિતસિંહની ગઝલની નઝ્મ છે.

શહદ મીલતા હૈ જિંદગીકા થોડા થોડા, જાનેવાલે કે લિએ દિલ નહિ તોડા કરતે

હાથ છૂટે ભી તો રિશ્તે નહીં છોડા કરતે.

ક્ષમાપના એટલે અણબનાવમાં અટવાયેલી પોતાની શક્તિને મુક્ત કરવી અને જૂના ઘાને રૂઝવવા.

ક્ષમાપના એટલે જૂના જખમ ભૂલીને આગળ વધવું.

ક્ષમાપના એટલે ગુસ્સાને સ્થાને પ્રેમ અને પ્રસન્નતાની પસંદગી.

તૂટી ગયેલી રેકૉર્ડને કોઇ વારંવાર વગાડવું પસંદ કરતું નથી. આપણે આપણા જૂના ઘાને જેટલી વાર યાદ કરીએ છીએ તેટલી વાર તેના વિચારો મગજમાં કર્કશ અવાજે વાગ્યા જ કરે છે. ક્ષમાપના તૂટી ગયેલી રેકૉર્ડને બંદ કરવાની સ્વિચ છે.

ક્ષમાપનાનો ભાવ મનમાં જાગતાં જ એ પ્રતીતિ (રિયલાઇઝેશન) થાય છે.

ધંધામાં નુકસાની કરનાર માણસ કે ભાગીદારને છૂટા કરીએ છીએ તેમ ક્ષમાપના એટલે આપણને નુકસાન કરતા ક્રોધ અને વૈરને છૂટા કરવા.

ક્ષમાપનાનો અર્થ એ નથી કે તમે સામેની વ્યક્તિની ભૂલ પ્રત્યે આંખમીંચામણા કરો છો. સામેની વ્યક્તિની ખોટી વાતને ટેકો આપો છો કે બચાવ કરો છો. મનમાંથી, વચનમાંથી અને વ્યવહારમાંથી અંગત ક્રોધની લાગણીની બાદબાકી કરીને સામેની વ્યક્તિની ભૂલ સમજવી કે બતાવવી તે વિરોધ છે. ક્ષમાપના ભૂલ પ્રત્યેની સજાગતામાંથી ક્રોધની લાગણીની બાદબાકી કરવાનું કહે છે.

ક્ષમાપના કરવી સહેલી નથી. સૉરી, માફ કરજો, ભૂલ થઇ ગઇ, મિચ્છા મિ દુક્કડં જેવા શબ્દો બોલી જવા સહેલા છે. મનથી ક્ષમાપના કરવી અઘરી છે. પોતાની ભૂલોની માફી માંગવા માટે અને બીજાની ભૂલોને માફ કરવા માટે માનસિક તૈયારી કરવી પડે છે. આપણું મન માફી માંગવા કે માફ કરવા જલ્દી તૈયાર થતું નથી. જીવન, પરિવર્તનની પ્રક્રિયા છે અને ક્ષમાપના પરિવર્તનની પ્રક્રિયા પ્રત્યેની આપણી પ્રતિબદ્ધતા (કમિટમેંટ) છે. આ પ્રતિબદ્ધતા આપણે જ કેળવવી પડશે. ખરેખર જીવન બદલવું હોય તો પરિવર્તનનો પ્રારંભ કરવો પડશે. આ માટે નીચે સૂચનો આપ્યા છે.તેનો વિચાર કરી અમલમાં મૂકી જૂઓ. કામ થઇ જશે.

જીવનમાં ક્ષમાપનાની કિંમત અને મહત્ત્વ નક્કી કરો. તેને માટે સમયમર્યાદા બાંધો. જેમ કે-એક મહિનામાં ક્ષમાપનાનું મારા જીવનમાં સહુથી મહત્ત્વનું સ્થાન હશે. એક મહિનામાં હું ક્ષમાપના કરી જ લઇશ.

જ્યારે તમને કોઇનું વર્તન ખરાબ જણાયું કે કોઇના શબ્દોથી ખોટું લાગ્યું તે વખતની પરિસ્થિતિનો વિચાર કરો. તમે તે વખતે કેવું વર્ત્યા હતા? તમે શું માનીને ખોટું લગાડ્યું અને હકિકત શું હતી? તે વખતની પરિસ્થિતિ અને તમારું વર્તન આ બન્નેની તમારા જીવન પર, તમારી તબિયત પર, તમારી સારપ પર શું અસર થઇ? આ વિષે શાંતિથી વિચારો. તમને તમારી ભૂલ કે નબળાઇનો અહેસાસ થશે. આપણી ભૂલનો અહેસાસ મનને માફી માંગવા તરત તૈયાર કરે છે.

આટલો વિચાર કરીને તમને એમ લાગે કે મારું મન માફી માંગવા તૈયાર છે તો જેની સાથે મનદુઃખ થયું હોય તે વ્યક્તિની ક્ષમાપના કરવા તૈયાર થાઓ.

તમે કોઇની હેરાનગતીનો ભોગ બન્યા છો આ ભૂમિકામાંથી બહાર આવી જાવ. તમને પડેલી તકલીફનું કારણ બનેલ વ્યક્તિ કે સંજોગ તમારા મન પર સવાર થઇ ગયા છે. તેની ગુલામીમાંથી બહાર નીકળો. તમે જેવા જૂના અણબનાવને જતો કરશો તે જ ક્ષણથી તમારો જીવન પ્રત્યેનો અભિગમ બદલાઇ જશે. પછી તમે એ નહીં જૂઓ કે મને કેટલાં, ક્યા અને કેવા દુઃખ આવ્યાં. મને કોણે અને કેવી રીતે હેરાન કર્યો. તમને પ્રેમ અને સમજણની દૃષ્ટિએ જીવનને મૂલવશો.

 

 

ક્ષમાપનાની સપ્તપદી

(૧) સહુથી પહેલા જેમના કારણે તમે હેરાન થયા છો એવું તમને લાગે છે તેવી દરેક વ્યક્તિના નામ એક કાગળ પર લખો. તેમણે તમારી સાથે શું કર્યું અને તે કેમ યોગ્ય ન હતું તેની નોંધ બનાવો. આ નોંધ તમને તમારી જાત વિષે તમારી લાગણી વિષે ઘણી સ્પષ્ટતા આપશે.

(૨) એ વાતનો પ્રામાણિકતાપૂર્વક સ્વીકાર કરો કે-આ ઘટના બની અને મને તેનાથી દુઃખ થયું.

(૩) દુઃખમાંથી બહાર આવવાનો દૃઢ નિશ્ચય કરો.

(૪) એ વાત ખાસ યાદ રાખો કે તમને કોઇપણ વાતનું દુઃખ થાય છે તેનું કારણ કોઇ વ્યક્તિ કે સંજોગ નથી પણ વ્યક્તિ કે સંજોગ વિષે તમે જે વિચારો છો તે વિચારો જ તમને દુઃખી કરે છે. તમારા મનમાં ચાલતા વિચારો પર તમારો કાબુ છે. તમે સંજોગોને ન બદલી શકો પણ વિચારોને બદલી શકો છો.

(૫) જ્યારે તમને એવું લાગે કે ભૂતકાળની ઘટના તમને પરેશાન કરી કહી છે ત્યારે તેની અસર શરીરને ન થાય તે માટે તણાવવિસર્જનના ઉપાય અજમાવો. જેમ કે ઉંડા શ્વાસ લો, સંગીત સાંભળો, કુદરતનું સાન્નિધ્ય માણો.

(૬) મનમાં સતત ભૂતકાળની ઘટનાના વિચાર ચાલતા હોય તો તેમાંથી બહાર આવવા તમને શું શું સારું મળ્યું છે તેના વિચાર કરતા રહો. જ્યાં સુધી સારું ન લાગે ત્યાં સુધી સતત આ વિચાર ચાલુ રાખો.

(૭) તમારા મનની શક્તિ નકારાત્મક ભાવનાઓમાં વેડફાઇ રહી છે. તેને બદલે તમારા મનની શક્તિનો તમે જીવનમાં પામવા ધારેલા લક્ષ્ય માટે ઉપયોગ કરો.

એ સમજી લો કે ક્ષમાપના તમારી વ્યર્થ જતી શક્તિને બચાવવાનો ઉત્તમ માર્ગ છે.

(સાભાર-LIFE 365 27/5/2016)

उपशमनी आरती – वैराग्यरतिविजय गणि

 

તત્ત્વાર્થસૂત્રના નવમા અધ્યાયમાં પૂ.આ.ભ.શ્રી ઉમાસ્વાતિજી મ. એ ક્ષમા કરવા માટે પાંચ સૂત્રો આપ્યા છે. (સૂત્ર-૬) કોઇ વ્યક્તિ આપણી પર ક્રોધ કરે તો આપણને ક્રોધ આવે છે. કોઇ આપણા દોષ બતાવે તો આપણે ગુસ્સો કરીએ છીએ. કોઇ આપણી ભૂલ બતાવે તે આપણે નારાજ થઇ જઇએ છીએ. કોઇ પીઠ પાછળ આપણી નિંદા કરે તો આપણને ગમતું નથી. ગુસ્સો કરવો, અણગમો થવો, સહનશક્તિનો અભાવ, અસહિષ્ણુતા આ બધા ક્રોધના જ પ્રકાર છે. ક્રોધ કરવાથી મનની શાંતિ હણાય છે. ક્રોધનો જવાબ ક્રોધથી જ અપાય તેવી આપણી ધારણા બની ગઇ છે.

ભગવાન કહે છે ક્રોધનો જવાબ ક્ષમાથી આપી શકાય. કરુણાથી આપી શકાય. પ્રેમથી આપી શકાય છે. ક્ષમા કે પ્રેમની ભાવના વિચાર કરવાથી કેળવી શકાય છે. મનમાં ક્રોધ જાગે ત્યારે વિચારશક્તિ બંદ પડી જાય છે. આ મોટી નબળાઇ છે. મનમાં ક્રોધ જાગે અને વાણી કે વ્યવહારથી તેનો અમલ કરીએ બે ઘટના વચ્ચે સમયગાળો હોય છે. તેમાં કરૂણા સક્રિય કરે તેવી વિચારધારા ઉત્પન્ન કરીએ તો ક્રોધથી બચી શકાય છે.

મનમાં ક્રોધ જાગી જાય ત્યારે શું શું વિચાર કરવા તેનું માર્ગદર્શન તત્ત્વાર્થસૂત્રના ભાષ્યમાંથી મળી રહે છે. ઉમાસ્વાતિજી મ.એ વિચારવા માટે પાંચ મુદ્દા આપ્યા છે.

(૧) કોઇ વ્યક્તિ આપણી ભૂલ બતાવે કે દોષ બતાવે ત્યારે આપણને તેની ઉપર ગુસ્સો આવે છે. (ભૂલ છે કે નહિ? તે મહત્ત્વનું નથી કોઇ મને ખરાબ કેમ કહે? આ ભાવના મહત્ત્વની બની જાય છે) આપણી ભાવનાઓ આહત થાય છે. આપણું અભિમાન ઘવાય છે. અને વિફરેલું અભિમાન ક્રોધની પ્રતિક્રિયાને જન્મ આપે છે. પાયાની વાત વિચારવાની રહી જાય છે કે ખરેખર આપણી ભૂલ છે કે નહિ? જો આપણે ભૂલ કરી છે તો સામી વ્યક્તિ ખોટું નથી કહેતી. તો તેની પર ગુસ્સો શું કામ કરવો?  ધારો કે તે આપણને ઉતારી પાડવા જે આપણે કરી જ નથી તે ભૂલ બતાવે છે. આ સંયોગમાં જો આપણે ભૂલ કરી જ નથી તો તેના માટે ગુસ્સે થવાની શી જરૂર? આમ, કોઇ ભૂલ બતાવે ત્યારે ક્રોધ કરવાને બદલે ખરેખર મારી ભૂલ છે કે નહિ? તે વિચાર કરવો. સંસ્કૃતમાં એક કહેવત છે. પથ્થર લાગે ત્યારે કૂતરો પથ્થરને જોશે સિંહ આ પથ્થર ક્યાંથી આવ્યો તે જોશે. કોઇ ક્રોધ કરે ત્યારે સાધારણ માણસ વ્યક્તિના ક્રોધને જોશે. બુદ્ધિમાન માણસ પોતાની ભૂલ વિષે વિચાર કરશે. બુદ્ધને એક વ્યક્તિએ ઘણી ગાળો આવી. બુદ્ધ શાંત રહ્યા. કોઇએ પૂછ્યું, ‘તમે આટલી ગાળો કેવી રીતે સાંભળી શકો છો? તમને કંઇ થતું નથી?’ બુદ્ધે સામો પ્રશ્ન કર્યો,’કોઇ વ્યક્તિ તમને કોઇ વસ્તુ આપે અને તેમને તે ન સ્વીકારો તો શું થાય?’  પ્રશ્નકારે કહ્યું, ‘તે પાછી લઇ જાય.’ બુદ્ધે કહ્યું  ‘બસ! હું એ જ કરું છું. આ માણસ જે બોલે છે. તેમાં જેટલું મારા માટે સાચું છે તે લઇ લઉં છું, બાકીનું તેને પરત કરું છું. તેને મારા વિષે સાચી માહિતી નથી એમ માની તેને માફ કરી દઉં છું.’

(૨) ક્રોધ કરવાથી ફાયદો થતો નથી, નુકસાન જ થાય છે- આ વાતની પ્રતીતિ કરવી. મનમાં ક્રોધ જાગે ત્યારે વિચારવું-ક્રોધ કરવાથી મને ફાયદો થશે કે નુકસાન? ક્રોધની સામે ક્રોધ કરવાથી દેખીતી રીતે ફાયદો થતો જણાય પણ તેમાં જીત તમારી નથી હોતી ક્રોધની જ થાય છે. નાના ગુંડાના ત્રાસમાંથી બચવા મોટા ગુંડાને બોલાવો તો જીત ગુંડાગિરીની જ થાય છે. ક્રોધથી થતો ફાયદો પણ સરવાળે ફાયદો નથી.

ક્રોધથી અણગમો થાય, નાના મોટાનું વિવેકભાન ભૂલાય, આપણે કોણ છીએ?  કેવા છીએ?  તે ભૂલાઇ જવાય. ક્રોધની અવસ્થામાં માણસનો પશુ બહાર આવી જાય છે. ગીતામાં ક્રોધના નુકસાનો વર્ણવ્યા છે – મનમાં ક્રોધ ઉત્પન્ન થાય છે ત્યારે ભ્રમ ઉત્પન્ન થાય છે. સાચા ખોટાનો વિવેક કરવાની બુદ્ધિ રહેતી નથી. (સંમોહ)  આપણા મનમાં સારાં વિચારો/સારી ભાવનાઓ પડી હોય છે. આપણે જાણીએ છીએ કે ક્રોધ કરવાનો નથી છતાં તે બધી વાતો ભૂલાઇ જાય છે. (સ્મૃતિવિભ્રમ) જ્યારે આપણું મન સારી વાતોને ભૂલી જાય છે ત્યારે બુદ્ધિ કામ કરતી બંદ થઇ જાય છે. (બુદ્ધિનાશ) જે ક્ષણે માણસનું મગજ કામ કરતું બંદ થઇ જાય છે તે ક્ષણે માણસ જીવતે જીવત મરી જાય છે.ક્રોધ આવે તે પહેલા જ ક્રોધથી થતા નુકસાનોને યાદ કરતા રહેવું.

(૩) કોઇ વ્યક્તિ આપણા વિષે ખરાબ બોલે કે આપણી બદનામી કરે ત્યારે આપણને ક્રોધ જાગે છે. આપણે ક્રોધની સામે પ્રતિક્રોધ કરીએ છીએ. આપણે વ્યક્તિલક્ષી બની જઇએ છીએ. આપણું મન નકારાત્મક વિચારોથી ભરાઇ જાય છે. આ સમયે આપણને સહુથી વધારે જરૂર હકારાત્મક વિચારોની હોય છે. તાવ ચઢે ત્યારે ડૉક્ટર તેના કારણ દૂર કરવાની દવા આપતા પહેલા તાવ ઉતારવાની દવા આપે છે.

આપણા મનમાં આપણને ગુસ્સે કરનાર વ્યક્તિ વિષે નકારાત્મક વિચારો આવે છે. આ સમયે તે વ્યક્તિના અજ્ઞાન વિષે વિચાર કરવો. કોઇ માણસ આપણી પીઠ પાછળ આપણી નિંદા કરે છે ત્યારે આપણે એ વિચારવું નાદાન માણસોનો સ્વભાવ જ એવો હોય છે. એ મારી પીઠ પાછળ મારી નિંદા કરે છે મને મોંઢામોઢ પર ગાળ નથી આપતો ને? જે વ્યક્તિ મોંઢામોઢ પર ગાળ આપે ત્યારે વિચારવું કે – નસીબદાર છું મારે ફક્ત ગાળ જ સાંભળવી પડી માર તો ન પડ્યો. ક્રોધમાં અંધ માણસ તો હાથાપાઇ પણ કરી લે. કોઇ મારી બેસે તો વિચારવું કે એણે ભલે માર્યું છે, મારા પ્રાણ તો નથી લીધા ને? કદાચ કોઇ ખૂન પણ કરી નાંખે તો વિચારવું કે – મને મારા ધર્મથી તો ભ્રષ્ટ નથી કરતો ને? આપણા મનમાં કચરો ભરવો કે ફૂલ ભરવા એ આપણા હાથમાં છે. કચરો ભરીશું તો દુર્ગંધ આવશે ફૂલ ભરીશું તો સુગંધ આવશે. પસંદગી આપણે કરવાની છે.

સંત તુકારામની પત્ની કર્કશા હતી. એકવાર પત્નીએ તેમને બજારમાં લાકડી લેવા માટે મોકલ્યા. લાકડી તો ન મળી તુકારામ શેરડીના સાંઠો લઇને આવ્યા. પત્ની ગુસ્સે થઇ ગઇ. એ શેરડીના સાંઠાથી જ પત્નીએ તુકારામની પીઠ પર ઘા કર્યો. તુકારામે પત્નીને ધન્યવાદ આપ્યો ‘સારું થયું. મને શેરડી તોડવી પડત તે મહેનત બચાવી લીધી.’

(૪) આપણને ક્રોધ એટલા માટે આવે છે કે કોઇ આપણું ખરાબ કરે છે પાયાનો પ્રશ્ન એ છે કે -આ દુનિયામાં કોઇ પણ વ્યક્તિ પાસે તમારું ખરાબ કરવાની તાકાત નથી. તમારા જીવનમાં જે કઇ પણ સારું કે ખરાબ થાય છે. તેનું એકમાત્ર કારણ તમારું સારું કે ખરાબ કર્મ છે. કોઇ લાખ ચાહે પણ તમારું પુણ્ય જાગતું હોય તો તમારું ખરાબ કરી શકશે નહીં. ઉપરથી તમારું ખરાબ થવાને બદલે સારું જ થાય. ધવલ શેઠે શ્રીપાલ રાજાને બરબાદ કરવા સમુદ્રમાં ધકેલી દીધા. શ્રીપાળ રાજાનું મૃત્યુ તો ન થયું, ઉપરથી તેમને નવું રાજ્ય મળ્યું.ઉપા.શ્રીવિનયવિજયજી મ.એ શ્રીપાળરાજાના રાસમાં સરસ શીખ આપી છે-

કરે કષ્ટમાં પાડવા દુર્જન કોટિ ઉપાય,

પુણ્યવંતને તે સવિ સુખના કારણ થાય.

આપણા જીવનમાં કંઇ પણ ખરાબ થાય છે તો તેનું કારણ કોઇ વ્યક્તિ નથી, કોઇ વસ્તુ નથી કે વાતાવરણ નથી, આપણે કરેલું ખરાબ કર્મ છે. જ્યારે જ્યારે મનમાં ક્રોધ જાગે ત્યારે બીજા કોઇ વિષે ખરાબ વિચાર કરવા કરતા પોતાના કર્મ વિષે વિચાર કરવો.

૫) ક્ષમાના ગુણોને વિચાર કરવો. ક્ષમા કરવાથી મન પ્રસન્ન રહે છે, સંબંધો બગડતા નથી, વૈરનો અનુબંધ આગળ વધતો નથી, મનનો બોજો હલકો થઇ જાય છે. કોઇ વ્યક્તિ વિષે ફરિયાદને સાથે લઇને ફરવું એટલે મડદાને ખભા ઉપર ઉચકીને ફરવું. ક્રોધ કે વૈર કેંસર કરતા પણ ભયાનક રોગ છે.

આરતીમાં ભગવાન સમક્ષ પાંચ જ્યોતનો દીવો કરવામાં આવે છે. જ્યારે મનમાં ક્રોધ જાગે ત્યારે આત્મા સમક્ષ પૂ.આ.ભ.શ્રી ઉમાસ્વાતિજી મ. એ આપેલા પાંચ વિચારોનો દીવો કરીએ.ક્ષમાનો પ્રકાશ અંતરને અજવાળાંથી ભરી દેશે.

पूज्य आचार्यदेव श्रीमद् रत्नसेनसूरीश्वरजी म.सा. – Visited Shrutbhavan

दि.४ जनवरी २०१७ के दिन पूज्य आचार्यदेव श्रीमद् रत्नसेनसूरीश्वरजी म.सा.का श्रुतभवन में पदार्पण हुआ। पूज्यश्री अच्छे व्याख्यानकार एवं २०० के अधिक हिंदी पुस्तकों के सर्जक है। यहां की प्रवृत्ति देखकर उन्होंने उद्गार व्यक्त किये कि – जैसे कलिकाल सर्वज्ञ आ.श्री हेमचंद्र सू.म.ने पाटण में रहकर व्याकरण-साहित्य-कोश के ग्रंथो का नवसर्जन किया। उसी तरह यहां प्राचीन ग्रंथो का जीर्णोद्धार कार्य चल रहा है। इस कार्य के लिये पूज्य गुरुदेव को बहोत बहोत बधाई दी।

img-20170107-wa0008 img-20170107-wa0017 img-20170107-wa0013

जीवन में धर्म की जरुरत- मुनि वैराग्यरतिविजय

साबरमती में विहार था। अभ्यास हेतु पुखराज रायचंद आराधना भवन में स्थिरता थी। एक दिन दोपहर में दो भाई वंदन हेतु आयें। जुडवा भाई थे।

उन्होनें कहा, “म.सा. !एक निवेदन करने के लिये आये है. कुछ बात करनी है”

मैनें कहा ‘खुशी से करो’

एकने कहा “म.सा.! धर्म की ताकत कीतनी होती है?”

वह युवा था ज्यादा धर्म समझता नहीं होगा यह सोचकर मैनें ऐसे ही उत्तर दे दिया,

“धर्म से शांति मीलती है”

उसने कहा ‘नहीं, म.सा.! धर्म उससे भी ज्यादा देता है’

मैने पूछा “वह कैसे?”

उसने कहा, “मेरा खुद का अनुभव है”

मैनें जिज्ञासा बताई, “बताओ!” वह बताने लगा!

“म.सा.! मैं जैन हूं। धर्मी परिवार में तेरा जन्म हुआ पर मैं धर्म कें विषय में जानता भी नहीं था और मानता भी नहीं था। बचपन में मां ने जबरदस्ती पाठशाला भेजकर कुछ सूत्र शीखाये थे उतने ही मैं जानता हूं। धर्म में विशेष आस्था नहीं थी, लेकिन जीवन में एक घटना ऐसी घट गई जिसने मुझे यह समझा दिया कि हम धर्म को भले ही भूल जाय, धर्म एक पल भी हमें नही छोडता।”

मैनें पूछा “क्या थी वह घटना?”

उसने कहा “मैं और मेरा भाई दोनो एंजिनयरींग पढे। अच्छी जोब लग गई। खुश थे। शादी करने के सपने देखते थे। छुट्टीयों में दोस्तो के साथ घूमने का प्लान बनाया विशाखापट्टनम् गये। होटल में रूके थे। सुबह उठकर समंदर की सैर करने चले। बीच पर गये। मैं और मेरा दोस्त था। दोस्त ने कहा “चल समंदर में नहाते है।” मुझे पानी का डर लगता था अतः मैं नही गया। वहीं एक कोफी शोप में कोफी पी रहा था। और वहां से एक-देढ किलोमीटर दूर समंदर में नहाते हुए दोस्त को देख रहा था।

अचानक क्या हुआ पता नही चला। जोर से हवा चलने लगी। लोग समंदर से वापस लौटने लगे। देखते ही देखते आंखो के सामने पानी की दिवार खडी हो गई। और भारी वेग से किनारे की और आने लगी। दोस्त को चेतावनी देने के लिये मेरे गले में से चीख नीकले उसके पूर्व ही वह तूफान लहर मेरे दोस्त को खींचकर किनारे की और ले आई। वह त्सुनामी की बाढ थी। मैं बिना कुछ सोचे किनारा छोडकर भागा। दस कदम भी नहीं भागा था कि मेरे बगल में मेरे जिगरजान दोस्त की लाश आकर गिरी, साथ में उसका बेग, मोबाइल भी गिरा। मैं उसको बचाने के लिये झूका। तभी कोइ चिल्लाया ‘उसे छोड भाग’। मैं भागा। सामने किसी बिल्डींग की दिवार थी। उस तरफ हम दोनों भागे। मैं चिल्लाने वाले आदमी के पीछे था। हमारे पैरो से पानी का वेग अधिक था। हमारे सोचने की गति से भी पानी का वेग तीव्र था। किसी भी तरह हम दिवार तक पहोंचे लेकिन पानी हमारे पहेले पहोंच गया था।

एक लहर के आघात से बचते उससे पूर्व दूसरी लहर टकराती थी। सुध बुध नही थी। हम उंची दिवार पर चढने का उपाय ढुंढ रहे थे। शरीर पानी में था। कोइ सहारा नही मील रहा था। मेरी नजर के सामने पानी की लहर मुझे बताने वाले आदमी को खींचकर ले गयी। मुझे मेरी मौत दिखने लगी। मैंने पीछे देखा कोइ नहीं बचा था। मेरे मनमें मौत का खौफ पैदा हो गया। ‘नहीं मैं ऐसें नहीं मरना चाहता, मैं नहीं मरना चाहता’, लेकिन वहां मेरी सूननेवाला कोई नहीं था, शायद भगवान भी नहीं। मुझे मेरी पास्ट लाइफ दिखी। बचपन से लेकर जवानी तक की लाइफ फास्ट फोरवर्ड में दिखने लगी। मैं होशमें नहीं था। अचानक से मेरे मुह से आवाज उठी

भक्तामरप्रणतमौलिमणिप्रभाणामुद्योतकं दलितपापतमोवितानम्।

सम्यक् प्रणम्य जिनपादयुगं युगादावालम्बनं भवजले पततां जनानाम्॥

मैं दिवार पे सहारा ढूंढ रहा था और नसीब से – नहीं नसीब से नहीं धर्म से – मुझे एक पथ्थर मिल गया। मैं दिवार पर चढ गया। दिवाल पर सो गया और मौत के नझारे को देखता रहा। मेरे मुंह से अनायास भक्तामर की पहली गाथा नीकल रही थी। पानी बढ रहा था मैं धीरे धीरे आने वाली मौत को इंतजार कर रहा था। लेकिन आश्चर्य पानी ठीक मेरे एक फूट नीचे तक आकर रूक गया। थोडी देर में वापस समंदर में चला गया। समंदर पहले की तरह शांत हो गया। अवश होकर मैं नीचे उतरा। समंदर की और गया। मुझे मेरे दोस्त की लाश मीली मेरा पर्स मोबाइल मीला। मैं शून्यमनस्क हो गया था। मैं वहीं गिर पडा। होश में आने के बाद दो दिन तक मैं कुछ समझ नहीं पा रहा था। मैंने जैसे तैसे अपना मोबाइल फोन चालु किया और घर फोन लगाया। मेरे भाईने फोन उठाया। मैं उसकी आवाज सूनकर फूटफूट कर रोया। मुझे अहसास हो रहा था कि मैं जिंदा हूं। मैं रो इस लिये रहा था कि मैं जिंदा था।

इतना बोलते उसकी आंखे आंसु से भर आई। आगे का दौर उसके भाइने सम्हाला। उसने कहा “हम दो दिनो से कोशिश कर रहे थे वह मील नहीं रहा था। घर में सबने मान लिया कि – भाई मर गया। उसकी लाश भी नहीं मीलेगी। जैसे ही उसका फोन आया मैं समज गया उसे गहरी चोट पहोंची है, उसे मानसिक सदमा पहोंचा है। वह कुछ बोल नहीं रहा था। मैनें सिर्फ इतना कहां ‘तूं फोन चालू रखना’ मैने तुरंत सभी को दोस्तों को बता दिया उसे फोन करते रहो जब तक मैं वहां नहीं पहुंचता। मैं तुरंत ही नीकला और उसे यहां ले आया”

“म.सा.! तब से हमारे जीवन में बडा परिवर्तन आया है। अब तक पहेले दूसरा काम करते थे धर्म लास्ट रहेता था अब धर्म पहेला है बाकी सब लास्ट। मैनें अपनी मौत को बहोत करीब से देखा है और मुझे यह प्रतीत (Realize) हो गया है कि मुझे ‘भक्तामर ने बचाया है।

**                                     **                                **

धर्मबिंदु नामके शास्त्र में आचार्य भगवंत श्री हरिभद्रसू.म.कहते है –

दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं, विधेयं हितमात्मनः। करोत्यकाण्ड एवेह, मृत्युः सर्वं न किञ्चन॥

जीवन में धर्म जरूरी है क्यों कि मृत्यु कभी भी सर्वनाश कर सकता है।

संग्रामसिंह सोनी परिचय

संग्राम सोनी[१]

 

संग्राम सोनी यह नाम जैन इतिहास में सुप्रसिद्ध है, अमर है। देशभक्ति, राज्यनिष्ठा, लोकसेवा, साधर्मिक भक्ति, श्रुतभक्ति और जिनभक्ति व गुरु उपासना की जब बात निकलती है तो अनेक नामों के बीच एक नाम उभरता है संग्राम सोनी का!

संग्राम सोनी के पूर्वजों में सांगण सोनी का नाम प्राप्त होता है। वे खंभात के रहनेवाले ओशवाल वंश के शिरोमणी श्रावक माने जाते थे। १४ वीं सदी के आरंभ में खंभात जब जैन परंपरा का समृद्ध केन्द्र बन चुका था। तब वहां उस समय के समर्थ जैनाचार्य देवेन्द्रसूरिजी और आचार्य विजयचन्द्रसूरिजी के बीच कुछ सैद्धांतिक बांतो को लेकर मतभेद पनपने लगे… बढने लगे तब सांगण सेठ ने ‘इन दोनों’ श्रमण शाखा मे सही और सार्थक शाखा कौन सी है? इस बात को लेकर पशोपश रही। अपने मन की उलझन को सुलझाने के लिए उन्होने अट्ठम तप करके अधिष्ठायक देव का जाप-ध्यान किया। शासनदेव ने आकर बताया कि ‘सांगण, आचार्य श्री देवेन्द्रसूरि वर्तमान युग के समर्थ व उत्तम श्रमण महात्मा है। उनका गच्छ -उनकी परंपरा काफी लम्बे अरसे तक चलेगी। इसलिए तुम उनकी उपासना करना।’ फिर सांगण और उसका परिवार, उसके स्वजन सभी आचार्य देवेन्द्रसूरिजी की सेवा में समर्पित हो गये। उन्हे रहने के लिए वसति-स्थान दियेयय श्रमण आचार के अनुकूल सुविधाएं जुटायी। तभी से आचार्य देवेन्द्रसूरिजी की परंपरा ’तपगच्छ की लघु पोशाल’ के रूप में प्रसिद्ध हुई। इसके बारे में गुर्वावली के श्लोक १३८/१३९ से जानकारी प्राप्त होती है।

सोनी सांगण यशस्वी था, संपन्न था और सूझबूझ का धनी था। किन्ही कारणों से वि.सं. १३५४, इस्वी १२९८ में सांगण ने खंभात छोडा और मालवांचल के मांडवगढ में आकर रहे। दिल्ही में उस समय (इस्वीसन १२९८ से १३१६) अलाउद्दीन खिलजी का राज्य था[२]। बाद में मांडवगढ में सोनी परिवार बसते चले और बढते चले। समृद्ध होने के साथ साथ उन्होने राज्यसत्ता में भी अपना सिक्का जमाया। राजाओं के साथ वे उनके मजबूत रिश्तों ने समाज-धर्म और संस्कृति को कुछ हद तक सुरक्षा प्रदान की और प्रगति भी दी। बाद में तो अनेक सोनी परिवार गुजरात के अलग अलग गांवों से आकर मांडवगढ में बसने लगे। उसका पुत्र पद्मराज हुआ, उसका पुत्र सूर हुआ, उसका पुत्र धर्मसेन हुआ और उसके बाद वरसिंह हुआ[३]

वरसिंह के नरदेव और धन(देव) नाम के दो पुत्र हुए[४]। धनसिंह ने चंद्रपुरी[५] में बहुत धन देकर लाखों लोगों को शकों के संकट से बचाया था[६]। नरदेव (नारिया) ज्येष्ठ पुत्र था। उसकी सोनाई नामकी पत्नी थी। मांडव में बादशाह हुसंगसेन[७] के दरबार में उसका बडा रुतबा था। मान-सन्मान था। वह दानी और उदार था। उसका यश चौतरफ फैल रहा था। उसने मांडव में एक सत्रागार सा बनाया था वहां पर सभी आगतुंकों को तरह तरह की वस्तुएं प्रदान की जाती थी[८]। उसके बारे में एक उल्लेख यह भी मिलता है किः

खंभात के रहनेवाले सोनी नारिया (नरेदव) के पुत्र पद्मसिंह की पत्नी आल्हगदेवी ने वि.सं. १४३८ में भादरवा सुद ७ के दिन तपागच्छ के आचार्य देवेन्द्रसूरिजी उनके पट्टधर आचार्य सोमसुंदरसूरीजी, आचार्य मुनिसुंदरसूरिजी आचार्य जयचन्द्रसूरिजी, आचार्य भुवनसुंदरसूरिजी के उपदेश से जीरावाला पार्श्वनाथ भगवान के जिनप्रासाद की चौकी का शिखर करवाया था।

उसका एक पुत्र था संग्रामसिंह[९]। जो संग्राम सोनी के नाम से इतिहास में जाना गया। वह कुछ समय के लिए व्यापार हेतु या अन्य कारणों से गुजरात के तत्कालीन वढियार इलाके के लोलाडा (वर्तमान में सुप्रसिद्ध तीर्थ शंखेश्वर के समीप का गांव) में जाकर रहने के पश्चात् वह मांडवगढ में आकर बसा। उस वक्त मालवा[१०] में महमूद खिलजी का शासन था (October 22, 1500- May 25, 1531)। संग्राम सोनी ने बादशाह के अत्यंत विश्वासु व्यक्तियों में अपनी जगह बना ली थी। इसके पीछे एक मजेदार कहानी इस तरह की है।

‘गुजरात के वढियार प्रान्त के लोलाडा गाँव से निकलकर संग्रामसिंह सोनी अपनी माता देवा पत्नी तेजा और पुत्री हांसी के साथ मांडवगढ गया। वहाँ पहुँचने पर वो नगर में प्रवेश कर ही रहा था कि उसने एक अचंभित करनेवाला दृश्य देखाः एक सर्प फैले हुए फन पर दुर्गा पक्षी आकर बैठी हुयी थी और किलकारी मार रही थी। प्रसन्नता जता रही थी। संग्राम इस शुकुन को देखकर जरा ठिठक सा गया। तभी समीप में खडे एक जानकार व्यक्तिने कहाः ‘सेठ, आराम से, निश्चिंत होकर शहर में प्रवेश करे। यह शुकुन बडी किस्मतवालों को मिलता है। ऐसे शुकुन से शहर में प्रवेश पाने वाला आदमी धन के ढेरों पर रहता है।’ और संग्राम सोनी ने अपने पुरखों की भूमि पर कदम रखा। फिर तो पीछे मुडकर देखने की फुरसत ही कहां रही! धीरे धीरे उसने व्यापार वगैरह में अपनी जगह बना ली। एक दिन बादशाह गियासुद्दीन गरमी के दिनों में बगीचे में गया और एक घटादर आम के पेड के तले विश्राम करने लगा। तब उसे माली ने बताया की यह आम तो बांझ है। इस पर फल नही लगते।’ बादशाह ने आननफानन माली को हुकम कर दिया कि ‘इस पेड को काट देना। बांझ आम की आवश्यकता क्या है?’ संग्रामसिंह तब वही उपस्थित था। उसने हाथ जोडकर बादशाह से गुजारिश कीः

‘बादशाह सलामत! यह आम का पेड तो पैदाईशी बांझ है। आप इसे मुझे बख्शीश कर दे। इसे बख्श दे। इस पेड के जीव को अभयदान देने की रहम करे। हजूर की मेहरबानी होगी और अल्लाताला की मंजूरी होगी तो यह पेड बज जाएगा। इतना ही नहीं अगले मौसम तक इस पर फल भी आ जाएंगे।’

बादशाह ने तुनककर कहाः ‘अगर अगले मौसम में इस आम पर फल नहीं आये तो में जो हाल इस पेड का करने जा रहा था, वह हाल में तेरा कर दूंगा।’ सोनी ने सिर झुकाकर सजदा करते हुए बादशाह सलामत की बात मान ली।

संग्रामसिंह दयालु था, धर्म की परंपरा में पूरी आस्था रखता था। धर्म के प्रभाव से वह परिचित था। उसने आम के पेड तले भगवान की मूर्ति रखकर स्नानपूजा पढायी। चंदन-धूप-फल वगैरह अर्पण कर वृक्ष की पूजा की। इसके प्रभाव से उस आम के वृश्र का अधिष्ठायक देव जाग्रह हुआ और संग्राम पर खुशी जाहिर करते हुए बोलाः ‘इस आम का जीव पूर्व जन्म में भी बांझ था और इस जन्मे में भी है पर तूने इसे अभयदान दिया है। बादशाह से इसकी जान बख्शायी है इसलिये मैं तेरे पर प्रसन्न हूं। इस पेड की जड के इर्दगिर्द काफी धन गडा पडा है। वह सब तू ले ले, वह तेरे नसीब का है। अब यह पेड बांझ नही रहेगा।’

संग्राम ने पेड के नीचे से सावधानी से धन निकाला और ले गया। कुदरत की करिश्माई कारीगरी कारगर हुई और मौसम के आते ही पूरा पेड आम के फल से लद गया। डालियाँ झुक गयी। संग्राम तो खुशी से नाच उठा। उसने आम के पके हुए फलो को उतारा और रजत थाल में सजाकर उपर रुमाल ढंक कर सुहागन महिला के सिर पर रखते हुए गाजे बाजे के साथ बादशाह के पास ले गया। बादशाह को नजराने के रूप में आम पेश किये और बताया कि ये उसी बांझ आम के फल है। बादशाह अत्यंत प्रसन्न हो उठा। उसने संग्राम को पाँच सुंदर कीमती वस्त्र इनाम देते हुए अपने महल का कामदार नियुक्त किया। बादशाह ने उसे नकद-उल-मुल्क की पदवी भी दी। उपरांत ‘जगतविश्राम’ बिरुद भी दिया।

श्री और सरस्वती के साथ उस पर सत्ता की कृपा भी पूरी उतरी। वह स्वयं तपगच्छ की वृद्ध पोशाल के आचार्य रत्नसिंहसूरि के पट्टघर पूर्व में भट्टारक आचार्य उदयवल्लभसूरि का श्रावक था।

इस्वी १४६२ में वि.सं. १५१८ के जेठ सुद १५ के दिन उसने भगवान अजितनाथ की परिकरवाली जिन प्रतिमा निर्मित की और उसे तपगच्छ की बडी पोशाल के आचार्य रत्नसिंहसूरिजी के पट्टधर आचार्य श्री उदयवल्लभसूरि के हाथों प्रतिष्ठा करवायी। इस प्रतिमा के नीचे के हिस्से में वस्त्रपट्ट है उसके नीचे सो. संग्राम नाम उत्कीर्ण है। मूलनायक भगवान की दोनों और भगवान अजितनाथ की मूर्तियां है। उज्जैन स्थित देश खडकी मोहल्ले में भगवान चन्द्रप्रभा स्वामी का श्वेतांबर जैन मंदिर है। उसमें भगवान अजितनाथ की श्वेत पाषाण की जो प्रतिमा बिराजमान है, उस की गादी के पिछले हिस्से में उपर्युक्त मतलब की लिखावट है।

सोनी संग्रामसिंह उन दिनों के प्रौढ प्रतिभाशाली एवं महाप्रभावक आचार्य सोमसुंदरसूरिजी के प्रति प्रगाढ आस्था रखते हुए उनकी आज्ञा पालन को अपने जीवन का श्रेष्ठ कर्तव्य समझते थे। उन्होंने मांडव में इस्वी १४७२ में भगवान सुपार्श्वनाथ का जिनप्रासाद बनवाया था। (आज भी ‘मांडवगढनो राजियो नामे देव सुपास’ यह पंक्ति सुप्रसिद्ध है।)

मक्षीजी तीर्थ में संग्रामसोनी ने पार्श्वनाथ भगवान को समर्पित जिनप्रासाद बनवाया। वि.सं. १५१८ के जेठ सुद १५, गुरुवार का दिन मक्षीजी तीर्थ की सालगिरह के दिन के रूप में प्रसिद्ध है। इसके अलावा भेई, मंदसौर ब्रह्ममंडल, सामलिया (सेमालीया) धार, नगर, खेडी, चंडाउली वगेरे १६ स्थानों में १७ बडे बडे जिन मंदिर बनवाये और अनेक धर्मकार्य किये।

संग्रामसिंह को श्रुत के प्रति भी अगाध भक्ति थी। उसने वि.सं. १४७०(इस्वी १४१४) में तपगच्छ गगन में सूर्य समान आचार्य सोमसुंदरसूरिजी को मांडवगढ में चातुर्मास करवाया। उस चातुर्मास में उसने उनके श्रीमुख से भगवतीसूत्र का सटीक श्रवण किया। भगवतीसूत्र में जगह जगह ‘गोयमा’ यह शब्द कुल मिलाकर ३६ हजार बार आता है, जब जब ‘गोयमा’ शब्द आया तब उस वक्त संग्राम सोनी ने एक सोनामुहर, उसकी माता ने आधी सोनामुहर, उसकी पत्नी के एक चौथाई (पावभर) सुवर्णमुद्रा रखकर उस परम पावन शब्द के प्रति अपना बहुमान व्यक्त किया। ३६+१८+९ कुल ६३ हजार सोनामुहरें आचार्य भगवंत के चरणों में रखते हुए उन्हे स्वीकार करने की विनती की। आचार्यश्री ने ‘साधु पैसों का परिग्रह नही रखते’ कहकर इस राशि का उपयोग शास्त्र-आगमग्रंथ लिखवाने में करने की प्रेदणा दी। सोनी संग्रामसिंह ने उस तमाम राशि का उपयोग करते हुए सोने-रुपे की स्याही से सचित्र कल्पसूत्र और कालिकाचार्य कथा की कई प्रतियां करवायी। आचार्य भगवंत के साथ के तमाम मुनिओं को एक-एक प्रति अर्पण की। और अन्य संघों के ज्ञान भंडार में भी अलग अलग जगह पर प्रतियां सुरक्षित रखी।

मांडवगढ में वैसे भी अनेक सोनी परिवार बसे हुए थे। वि.सं. १५४३ मे वहां सोनी मांडण, सोनी नागराज, सोनी वर्धमान, सोनी पासदत्त और सोनी जिनदास, सोनी गडरमल, सोनी गोपाल इत्यादि जैन परिवारों के बारे में उल्लेख प्राप्त होता है।

सोनी संग्रामसिंह धनी एवं दानी था साथ ही ज्ञानी था, कवि था और युद्ध भूमि पर अजेय वीर था।

मालवा के बादशाह मेहमूद ने दक्षिण के बादशाह निजाम शाह को जीतने के लिए वि.सं. १५२० में चैत्र सुद ६ के दिन शुक्रवार को, मांडवगढ से प्रयाण किया तब सोनी संग्राम भी उसके साथ गया था और बादशाह जब विजय प्राप्त करके वापस लौट रहा था तब गोदावरी के किनारे प्रतिष्ठानपुर (पैठण)[११] मे आया तब कवि संग्राम सोनी ने वहां के जिनप्रसाद में जिनेश्वर के दर्शन करके ‘बुद्धिसागर’ नामक संस्कृत भाषा के काव्य ग्रंथ की रचना की[१२]। जिसके ४ तरंग (विभाग) एवं कुल ४११ श्लोक की रचना की थी।

कुल मिलाकर संग्राम सोनी बारहव्रत धारी श्रावक था। सच्चरित्रवान पुरुष था। वह कवि कल्पतरु था। कवित्व ने बारे में उसे पूर्ण ज्ञान था।

अनेक ग्रंथो में अनेक आचार्य भगवंतो ने, रचनाकारों ने संग्राम सोनी के बारे में बहुत कुछ लिखा है। आज भी उनकी जिनभक्ति व श्रुतभक्ति कीर्तिकथाएं गायी जाती है। गिरनार महातीर्थ पर तो संग्रामसोनी की टूक के उपर सहस्रफणा पार्श्वनाथ भगवान का जिनालय आज भी उनकी कीर्ति को दोहरा रहा है। मालवी भाषा के लहजे में कहा जाए तोः

अणी रे जेरो कोई कोनी

जैसो वियो संग्राम सोनी

[१] जैन परंपरानो इतिहास भागः ३ से संकलित- संकलन एवं संवर्द्धनः भद्रबाहु विजय

[२] अलाउद्दीन खिल्जी दिल्ली सल्तनत के खिलजी वंश का दूसरा शासक था । उसने अपना साम्राज्य दक्षिण में मदुरै तक फैला दिया था। अलाउद्दीन ख़िलजी के बचपन का नाम अली ‘गुरशास्प’ था। जलालुद्दीन ख़िलजी के तख्त पर बैठने के बाद उसे ‘अमीर-ए-तुजुक’ का पद मिला। मलिक छज्जू के विद्रोह को दबाने में महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाने के कारण जलालुद्दीन ने उसे कड़ा-मनिकपुर की सूबेदारी सौंप दी। भिलसा, चंदेरी एवं देवगिरि के सफल अभियानों से प्राप्त अपार धन ने उसकी स्थिति और मज़बूत कर दी। इस प्रकार उत्कर्ष पर पहुँचे अलाउद्दीन ख़िलजी ने अपने चाचा जलालुद्दीन की हत्या 22 अक्टूबर 1296 को कर दी और दिल्ली में स्थित बलबन के लाल महल में अपना राज्याभिषेक सम्पन्न करवाया।

मालवा विजय मालवा पर शासन करने वाला महलकदेव एवं उसका सेनापति हरनन्द (कोका प्रधान) बहादुर योद्धा थे। 1305 ई. में अलाउद्दीन ने मुल्तान के सूबेदार आईन-उल-मुल्क के नेतृत्व में एक सेना को मालवा पर अधिकार करने के लिए भेजा। दोनों पक्षों के संघर्ष में महलकदेव एवं उसका सेनापति हरनन्द मारा गया। नवम्बर, 1305 में क़िले पर अधिकार के साथ ही उज्जैन, धारानगरी, चंदेरी आदि को जीत कर मालवा समेत दिल्ली सल्तनत में मिला लिया गया।

मृत्यु जलोदर रोग से ग्रसित अलाउद्दीन ख़िलजी ने अपना अन्तिम समय अत्यन्त कठिनाईयों में व्यतीत किया और 5 जनवरी 1316 ई. को वह मृत्यु को प्राप्त हो गया।

खिलजीकालीन भारत (गूगल पुस्तक ; लेखक – सैयद अब्बास रिजबवी)

[३] ढिल्यामल्लावदीने नरपतितिलके रक्षति क्ष्मामधीशे,सोनीश्रीसाङ्गणाख्यः समभवदुदितश्रीलसत्कीर्तिपूरः।

तत्पुत्रः पद्मराजः प्रथितगुणगणस्तत्सुतः सूरसंज्ञस्तत्सुनुर्धर्मनामा तदनु च वरसिङ्घोऽभवत् सत्यशीलः॥४०४॥ (बुद्धिसागर)

[४] नरदेवधनाख्यौ च तत्पुत्रौ द्वौ बभूवतुः। ओसवालकुलोत्तंसौ दीनानाथकृपाकरौ॥४०५॥(बुद्धिसागर)

[५] वर्तमान में चांडक, जो आबू की तलहटी में विमलमंत्री ने बसाई थी। जिसमें ३६० मंदिर थे।

[६] चन्द्रपुर्यां धनाख्येन वितीर्य विपुलं धनम्। मोचिताः शकसङ्कष्टान्नराः शतसहस्रशः॥४०६॥ (बुद्धिसागर)

[७] सन्.१४०५ में दिलावर खां का पुत्र अलप खां-होशंग खां घोरी के नाम से सत्ता में आया। उसने मांडवगढ (हाल-मांडू) को अपनी राजधानी बनाई। सन्.१४३५ में होशंग खां का निधन हो गया।

[८] तज्ज्येष्ठो नरदेव एव समभूत् ख्यातः क्षितौ मण्डपे, सत्रागारकरः सदोद्यतकरः सत्पात्रदः सर्वदः।

हूसङ्गक्षितिपालसंसदि सतां मान्यः परार्थैककृद्भाण्डागारधुरन्धरः स च परस्त्रीसोदरः सुन्दरः॥४०७॥ (बुद्धिसागर)

[९] जयत्ययं सम्प्रति तत्तनूजः सङ्ग्रामसिंहः सततं दयालुः। परोपकारैककरः सुशीलः सौजन्यसिन्धुर्जिनभक्तियुक्तः॥४०८॥ (बुद्धिसागर)

[१०] चौदहवी और पंद्रहवी शताब्दी में मुगल राज्यकाल दौरान मालवा भौगोलिक एवं सामरिक दृष्टि से महत्त्वपूर्ण देश था। नर्मदा और तापी नदी के बीच दक्षिण साम्राज्य का उत्तरपश्चिम भाग मालवा की सीमा में था। गुजरात से उत्तरभारत जानेवाला रास्ता और दक्षिणभारत से उत्तरभारत जानेवाला रस्ता मालवा से ही गुजरता था। इसी कारण किसी भी साम्राज्य के लिए मालवा को जितना महत्त्वपूर्ण था। मालवा का राजा उत्तरभारत के साम्राज्य के लिये एवं पूर्व पश्चिम और दक्षिणभारत के लिये भी महत्त्व रखता था। मालवा जब तक सशक्त था तब तक गुजरात, मेवाड और दिल्ली के लोदी राजाओं के साम्राज्य विस्तार की भावना में अंतराय था आंतरिक झगडों के कारण इ.स. १३०५ में मालवाने अल्लाउद्दीन खीलजी को हस्तक्षेप करने की प्रार्थना की तब से लेकर १४०१ तक वह दिल्ली के आधीन रहा।

मालवा के बहुतांश शासक हिंदुओं के विरोधी रहे। हिंदुधर्म के प्रति असहिष्णु रहे। महम्मद-खान-खीलजी (१४३६-१४६९) सं १४९२-१५२५. मालवा का सबसे शक्तिशाली शासक रहा। उसने बहोत सारे मंदिरों का नाश किया। वह अपने पडोसी राज्यों के साथ लडता रहा। उसका सबसे अधिक समय मेवाड के राणा कुंभा के साथ लडाइ करने में बीता।

Ref.1) History discussion.net, Rising of independent states during 14th 15th  century

Ref.2) Maharashtra state gazetteers’ general series 1.5 Yr.1972 ,Director-Government print stationary and publicaction. Pg.54,56,494

[११] पैठण महाराष्ट्र के इतिहास में विगत् २५०० वर्षों से अपना स्वतंत्र स्थान रखता है प्राचीन काल से यह गांव ‘दक्षिण काशी’ नाम से पहेचाना जाता है। पूर्व काल में इसका नाम प्रतिष्ठानपुर था। यह सातवाहन राजाओं कीराजधानी थी उस काल से लेकर अब तक पैठण के पंडितों का धर्मनिर्णय आखरी माना जाता है। आचार्य श्री भद्रबाहुस्वामीजी तथा वराहमिहिर पैठण से थे। आचार्य श्री हीरविजयसूरिजी मुनि अवस्था में यहां शास्त्र अभ्यास हेतु आये थे।

Reference – Google Wikipedia

[१२] नखेषु भू १५२० सम्मितविक्रमाब्दे पञ्चेभरामेन्दु१३८५ मिते च शाके। चैत्रस्य षष्ट्यां सितपक्षजायां शुक्रस्य वारे शशिभे गविन्दौ॥४११॥ (बुद्धिसागर)

चापोदये वीर्ययुतैश्च खेटैः श्रीमालवे महमूदभूपे। जेतुं महीपालनिजामसाहिं युद्धेन याते दिशि दक्षिणस्याम्॥४१२॥ (बुद्धिसागर)

लसत्प्रतिस्थानपुरेऽतिरम्ये गोदावरीतीरतरङ्गपूते। जिनं प्रणम्येह सुबुद्धिसिन्धुं सङ्ग्रामसिंहः कुरुते कवीन्द्रः॥४१३॥ (बुद्धिसागर)

श्रीमद्दक्षिणभूपतिं जितवतः कुम्भेभपञ्चाननस्योद्यद्गुर्जरगर्वपर्वतमहत्पक्षच्छिद्रो ग्राह्यः।

खल्वीश्रीमहमूदसाहिनृपतेर्विश्वासमुद्राधरः, सङ्ग्रामः स्वकलत्रमित्रविलसत्पुत्रैश्चिरं जीवतु॥४१४॥ (बुद्धिसागर)

 

दांत अने दोष

થોડા સમય પહેલા દાંતમાં દુખાવો થયો. ડૉક્ટરને પૂછ્યું દાંતના દુખાવાનું કારણ શું? ડૉક્ટરે સમજણ આપી આપણે ખોરાક લઇએ છીએ ત્યારે તેનો અમુક ભાગ દાંતમાં ભરાઇ જાય છે. બે દાંત વચ્ચે પોલાણ હોય ત્યાં ખોરાકના કણ જમા થાય છે. આ કણને સાફ ન કરવામાં આવે તો તે પથ્થર જેવો સખત થઇ જાય છે.તેમાં વિષાક્ત જંતુ ઉત્પન્ન થઇ જાય છે.સાથે જ તે નવા ખોરાકના કણને આકર્ષે છે.જથ્થો વધતા દાંતમા મૂળમાં પગપેસારો કરે છે. દાંતનું મૂળ તેમનો ખોરાક બને છે. વિષાક્ત જંતુઓને કારણે પેઢામાં સોજો આવે છે. સારવાર ન કરવામાં આવે તો દાંત પડી જાય છે.

દોષ પણ ખોરાકના કણ જેવા જ છે. દાંતમાં જેમ પોલાણ હોય છે તેમ મનમાં નબળાઇ હોય છે. મન સતત વિચારોનો ખોરાક લેતું રહે છે.તેમાંનો કોઇ એક વિચાર આપણી નબળાઇ સાથે જોડાઇ જાય ત્યારે દોષ બની જાય છે. લોભ આપણા મનની નબળાઇ છે. તેની સાથે પૈસાનો વિચાર જોડાય તો કંજૂસાઇ બની જાય. જાત સાથેનો અસંતોષ (સેન્સ ઑફ સૅલ્ફ ડિસ્સૅટિસ્ફેક્શન) મનની નબળાઇ છે તેની સાથે અપેક્ષાનો વિચાર જોડાય તો ક્રોધ બની જાય, સ્પર્ધાના વિચાર જોડાય તો ઇર્ષા બની જાય. આત્મસન્માનનો અભાવ (લેક ઑફ સેલ્ફ એસ્ટીમ) મનની નબળાઇ છે. તેની સાથે વિચાર જોડાય તો અભિમાન બની જાય.

એકવાર દોષ મનમાં પોતાની જગ્યા બનાવી લે પછી મજબૂત બનતો જાય છે. દોષ વિચારો પર કબજો જમાવવા માંડે છે.દુષ્ટતાને માફક આવે તેવા વિચારોને આકર્ષિત કરે છે. આ રીતે તે વધુ મજબૂત બને છે. પછી પોતાની અસર બતાવે છે. માનસિક અને શારીરિક નુકસાન થવા લાગે છે. દોષ જો વધુ સમય રહે તો મનને પૂરી રીતે ખરાબ કરી નાંખે છે. ખરાબ મન ખરાબ વિચારોનું ઘર બની જાય છે.

દાંતના દુખાવાથી બચવા ડૉક્ટર સલાહ આપે છે કે- દાંતના પોલાણમાં જમા થયેલા ખોરાકના કણને સાફ કરતા રહો. બ્રશ કરવાથી દાંતની બહારની સપાટી સાફ થાય છે. બે દાંતની વચ્ચે ભરાયેલા કચરાને સાફ કરવા વિશેષ બ્રશ આવે છે. તેના દ્વારા કચરો સાફ કરતા રહેવાથી આપોઆપ દુખાવો જતો રહે છે.

દોષ માટે પણ આ જ ગણિત લાગુ પડે છે.દોષ દૂર કરવા કોઇ દવાની જરુર નથી. મનની નબળાઇ સાથે એકરૂપ થઇ ગયેલા વિચારોને સાફ કરો. કામ થઇ જશે.